Rusiye işğal etilgen Qırımda siyasiy taqiplerniñ miqyasını arttırdı. Evelden "FSB"niñ "maqsatları" ayrı faalciler, mustaqil jurnalistler, uquq qorçalayıcılar ya da "diversiya", "devlet hainligi" ya da "silâ saqlağanı"nda şübhelengen olsa, şimdi ise bu kibi qabaatlavlar boyunca bütün qorantalar tutula.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan ana-babalar ve balalar, aqaylar ve apaylar ya da qardaşlar aqqında yazalar. Bu davalarnıñ çoqusında malümat gizli tutula, ve oturışlar qapalı şekilde keçirile.
"Bir qorantanıñ azaları 2022 senesinden evel de tutulıp alınğan edi", — dep Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ reberi Olğa Skrıpnık tarif etti.
Amma, uquq qorçalayıcı dey ki, 2022 senesine qadar qadınlar Qırımda siyasiy sebeplerden açılğan davalarnıñ obyekti degil ediler. Bu "aile repressiyaları"na de ait edi. Erkeklerni apiske ala ediler.
Misal olaraq, Teymur ve Uzeir Abdullayevler — qardaşlar, qırımtatar faalcileri ve "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ birinci Aqmescit (Simferopol) gruppasınıñ iştirakçileri. Olarnı 2016 senesi orta küz ayınıñ 12-nde Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) rayonında kütleviy tintüvler vaqtında tuttılar, 2019 senesi ise sert rejimli müstemlekede 17 ve 12,5 yılğa üküm ettiler. 2020 senesinden başlap, olar Salavat şeerindeki müstemlekede bulunalar, anda er ekisini de ceza izolâtorında tutalar. Teymur ceza izolâtorında biñ kün devamında tutuldı, neticede yüregi, büyrekleri ve buğumları fenalaştı. Uzeirniñ de yürek hastalığı bar edi, onı da bir qaç kere izolâtorğa qoyıp, kerekli tibbiy yardım körmey ediler. Olarnıñ ikâyeleri, repressiyalarğa oğrağan eki qardaşnıñ qorantasına yapılğan eki kerelik ücümlerniñ timsali oldı.
"Hizb ut-Tahrir" teşkilâtında iştirak etkenleri içün bir kereden bir qaç soy-sopları apiske alınğan onğa yaqın qoranta bar. Olarnıñ arasında Fatima Yannikovanıñ qorantası. İşğalciler onıñ aqayını, qardaşı ve aqayınıñ qardaşını apiske aldılar. Fatma İsmailovanıñ qorantasında başta aqayı, soñra ise ağası ve babası tutuldı.
Zera Süleymanovanıñ eki oğlu da apiste buluna. 2020 senesi saban ayınıñ 11-nde Bağçasarayda bir künde FSB, "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ üçünci Bağçasaray gruppası çerçivesinde eki qardaşnı ve olarnıñ dayısını alıp ketti, 2023 senesi ise Seytumerovlar qorantasında üçünci, eñ kiçik oğlunı da yaqaladılar.
"Hizb ut-Tahrir davası"nıñ üçünci Bağçasaray gruppası aqqında ne bilemiz
2020 senesi saban ayınıñ 11-nde Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ bir qaç evinde tintüvler keçirildi: Enver Mustafayev, Amet Süleymanov, ağa-qardaş Seitumer ve Osman Seitumerovlar, olarnıñ dayısı Rustem Seitmetmetov.
Tutulğanlarnıñ episi 2003 senesinden berli Rusiyede yasaq etilgen "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtınıñ azası olğanında qabaatlana. Ukraina toprağında ve dünyanıñ memleketleriniñ çoqusında teşkilât milliy qanunlar seviyesinde sıñırlanmayıp çalışa.
Dava malümatına köre, qabaatlanğanlarnıñ elinde silâ, patlayıcı maddeler, arbiy yedekler yoq edi, olar terror aktını yapmağa planlaştırmay ve başqalarını terror aktlarına çağırmay ediler. Dava malümatlarında Bağçasaray camilerinde diniy ve siyasiy mevzularda muzakerelerniñ audio yazıları bar.
Mayıs ayında "Memorial" uquq qorçalayıcı merkezi dört Qırım sakinin siyasiy mabüs olaraq tanıdı, olar "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ üçünci Bağçasaray gruppasınıñ mabüsleri Seitumer Seitumerov, Osman Seitumerov, Amet Süleymanov ve Rustem Seitmetmetov.
2021 senesi orta küz ayınıñ 29-nda Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy makemesi ükümlerni qabul etti: Seitumer Seitumerov sert rejimli müstemlekede 17 sene, Osman Seitumerov 14 sene, Amet Süleymanov 12 sene, Rustem Seitmetov 13 senege maküm etildiler. Advokatnıñ bildirgenine köre, maküm etilgenlerniñ episi 3 sene ve 6 ay apishanede keçirmeliler.
2022 senesinden soñ "aile repressiyaları" arttı ve qadınlarnı bu davalarda tutıp başladılar, dep Olğa Skrıpnık ayttı.
"2022 senesinden başlap, sahte davalar, terrorizm ve silâ saqlav sebebinden insanlarnıñ taqip etilüvi arttı. Böyle taqiplerniñ sayısı bayağı arttı. Bundan evel qadınlarnıñ sayısı az edi, şimdi ise olar da FSBniñ közüne tüşkenlerini köremiz. Bütün qorantalar ya da bir qorantanıñ bir qaç azası taqip etilgen vaqianıñ artqanını qayd etemiz. Bu, işğalli strukturalar tarafından taqip etilgen insanlarnıñ sayısı artqanınen bağlı", — dep Skrıpnık añlattı.
Eñ parlaq misallerden biri — işğal etilgen Qırımda aynı vaqıtta ana ve qızı mahküm etilgen vaziyettir. İşğalli Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) şeer mahkemesiniñ mahkemecisi Danılo Zemlükov 42 yaşındaki Viktoriya Strilets ve onıñ 24 yaşındaki qızı Oleksandra Striletsniñ davasında üküm çıqardı.
Ekisi de "devlet hainligi"nde qabaatlanıp, beraber areket etkenleri aqqında aytıldı. İşğalli tahqiqatnıñ versiyasına köre, Oleksandra Ukrayina arbiy istihbaratınıñ temsilcilerinen işbirlik yapmağa razı oldı ve anasını buña celp etti. 2023 senesi ilk küz ayında o, UMNniñ Bİİniñ kontrolindeki kanalına anasınıñ yapqan arbiy obyektleriniñ fotoresimlerini messencerde yolladı. İşğalli mahkeme eki qadınnı umumiy rejimli müstemlekede 12 yılğa üküm etti.
"Bu vaziyette, adliyeci istese bile, bir şey yapıp olamaz. Bu umumiy bir tendentsiya: tuvğanlar advokatnı kontrat boyunca tutsa bile, onıñ işini daima sıñırlaylar — malümatnı bermeyler, insannı tahqiqatnen añlaşmağa mecbur eteler. Amma köremiz ki, qadınlar bu şartlarğa razı olsalar bile, bu olarğa bir şey kefil etmey edi — olar 15-16 yıl aldılar", — dep Skrıpnık qayd etti.
Saban ayınıñ 22-nde gece Yevpatoriya (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) şeerinde tintüvlerden soñ Rusiye quvetçileri Lvivden bir qorantanıñ dört azasını tuttılar: Tetâna Malâr, onıñ qardaşı Valentına Malâr, oğlu Anatoliy Rossihin ve qızı Olğa Beğey. Er kesni "devlet hainligi"nde qabaatladılar. Qırımğa bu qoranta yarımada işğalinden evel köçip keldi. Olğa Beğeyniñ evde eki çağına yetmegen balası qaldı: 11 yaşındaki Alisa ve 7 yaşında Ruslan.
Uquq qorçalayıcı Olğa Skrıpnıknıñ aytqanına köre, böyle "davalar"da küçük balaları olğan qorantalar hususan zarar köre. FSB bu faktornı basqı aleti olaraq qullana.
"Bazı allarda qadınnı evge balalarnı körmek ve talap etilgen er şeyni imzalamaq içün ketireler. Bazıları işkencege oğramayıp, balalarını Rusiye bala evlerine alıp ketmek telükesi altında qabaatını tanıdı. Bu em qadınlarnen, em de erkeklernen çalışa. Bir qaç qorantanı tutqanlar bar edi, biri razı olmasa, oña: eki kişini mahküm etecekmiz, balalarnı ise alacaqmız, dey ediler", — dep uquq qorçalayıcı tarif etti.
Olğa Skrıpnık, keçken sene çiçek ayında Keriçte aqay-apay Serğiy Kozlov ve Yevğeniya Samoylovanıñ tutulğanını hatırladı. Rusiye quvetçileri olarnı "devlet hainligi"nde ve terroristik areketlerniñ azırlanuvında qabaatladı. Tahqiqat malümatlarına köre, 2023 senesi ilk küz ayında Kozlov ukrayin istihbaratınen bağ qurdı ve buña ömür arqadaşına qol tuttı. Olarnı Z ve V timsallerinen maşnanı ateşke berüvde, Qırımda demiryollarnı patlatmaq azırlığında ve Sevastopolda (Aqyarda) arbiy hızmetçini öldürüvde qabaatlaylar. Ekisi de patlayıcı aletlerniñ parçalarını elde etmege tırışqanda tutuldı.
Kozlov terrorizm ve devlet hainliginde qabaatlana, Samoylova — devlet hainliginde, terakt azırlavında ve patlayıcınen qanunsız qullanuvda qabaatlana. Şimdi olarnı SİZOda tutalar, mahkeme oturışları Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesinde keçirilecek.
Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, eki esas sebepten qoranta tevqifleriniñ sayısı ep arta. Birincisi — Ukrayinağa yardım ete bilecek er angi muhalifetni "temizlev"niñ quvetleştirilmesidir.
"Bugünde-bugün Qırımdaki qarşılıq Rusiyeniñ doğrudan-doğru arbiy telükesi sayıla. FSBniñ vazifesi, er angi bir numayışını mümkün olğanı qadar yoq etmek — ve bu er keske, cınısına ya da yaşına baqmadan aittir. Ekinci sebebi — FSB içün Kremlge hızmet etmek imkânı. Olar içün şimdi "altın vaqıt" ola — er kesni siyasiy maddege köre mahküm etip, "bozulmağan diverssiya gruppaları" aqqında haber etmek mümkün, dep Olğa Skrıpnık ayttı.
2021 senesi ilk küz ayında işğalciler Qırımda Asan ve Aziz Ahtemovlarnı "diversiya maddesi" sebebinden tutıp aldılar. Qırımtatar faalcileri "diversiya" ve "terakt azırlağanı"nda qabaatlandı. Qardaşlar bildirdiler ki, şaatlıqlarını işkence ve ruhiy basqı altında aldılar. 2022 senesi ilk küz ayında Asan sert rejimli müstemlekede 15 yılğa üküm etildi, Aziz 13 yıl.
Rusiye apishanesinden deñiştirüv çerçivesinde azat etilgen Nariman Celâl, bu "dava"nıñ daa bir mabüsi, böyle tarif etti: "Aziz ögünde quvetçiler qardaşınıñ öldürüvini numayış etkenlerini, onı pek qorquzğanlarını ögrendim . Yani anda ateş açıldı ve aytıldı: "Asan endi yoq, sen de anda keteceksiñ".
Olğa Skrıpnıknıñ aytqanına köre, birden bir qaç qorantanı apiske aluvnıñ teşviqat qısmı da bar.
"FSB içün bir insannı degil de, bütün "gruppa"nı yoq etkenlerini köstermek daa elverişlidir. Bu başqa maddelerni bere, daa sert cezalar bere ve ailelerni bütünley toqtata, kimse azatlıqta qalmay ve yardım etip olamay", — dep añlattı o.
İşğal etilgen yarımadada repressiyalarğa oğrağan ailelerniñ sayısı belli degil, çünki sıq-sıq apiske alınğanlarnıñ adları bile belli degil, ve tuvğanları, "sessizlik" sert ükümden qurtulmaq ümütnen tafsilâtlarnı gizlemege mecburlar.
"Eki vaziyet bar: bir insan tutulğanını bilsek de, onıñ bütün malümatını bilmeymiz, ya da er şeyni bilsek de, qorantası bunı aytmamağa rica eteler. Çoqusı allarda "sessizlik" FSBnen añlaşmağa yardım eter, dep ümüt eteler. Ne yazıq ki, 2022 senesinden soñ, şahsen men, bu ciddiy şekilde büyük müddetten qurtarğan bir şey körmedim", — dep Skrıpnık yekünledi.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, eñ az on teşkerilgen vaqiada bir qorantanıñ bir qaç azası taqip etildi. Şübhelengen statusınen qorquzılğan qorantalarnı esapqa alsaq, böyle davalar onlarca.
"Bu, tek insanlarnıñ ayatlarını bozğan degil de, aynı zamanda qorqu müitini yaratqan sistemalı bir ameliyattır. Onıñ maqsadı — Qırımda muqavemet köstermege azır olğan bir kimse qalmasın dep", — dep Olğa Skrıpnık yekünledi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
