Kinematograf, Qırım mevzusına defalarca muracaat etip, yarımadanen bağlı mürekkep tarihiy vaqialar, dramatik içtimaiy ceryanlar ve insanlarnıñ şahsiy ikâyelerini tasvir etti. Cedvelde Suspilne Qırım qırımtatar halqınıñ sürgünligini, yarımadanıñ işğalini, arbiy tirenüv kösterüvini, em de bu şaraitte peyda olğan özüne has olğan taqdirlerni aydınlatqan çeşit senelerdeki filmlerni topladı.
1. Oksigen Stantsiyası (2025) rej. İvan Tımçenko
Şeritte Mustafa Cemilevniñ ayatınıñ tercimeial saifesi kösterile. 1980 senesi dissident Cemilev, Yakutiyada sürgünlik hızmetini keçirdi, filmde Mustafanıñ kelecek ömür arqadaşı Safinarnen tanışlığı ikâye etile. Qadın, oña sürgünlikte Özbekistandan kelgen. Filmde qırımtatarlarnıñ öz serbestligi oğrunda alıp barğan küreşi kösterile. Rejissörnıñ aytqanına köre, filmniñ esas ğayesi – insan şerefidir. Film çeçek aynıñ 10-da Ukraina kinoteatrlerinde taqdim etildi.
"Film kerçekten de sevgi aqqında. Qıyınlıqlar ve küreşler tek zemin, eki adamnıñ biri-birini tapqan şaraitleridir. Biz aynı şu ikâyeni aytmaq istedik – o bizni ilhamlandırdı ve, ümüt etem, seyircilerni ilhamlandırır. Söz, tek küreş aqqında degil, umumen ömürniñ manası aqqında kete". Film üzerinde iş bir sıra intervyülardan başlandı, o vaqıt biz ömürniñ belli olmağan inceliklerini qıdırdıq. Başta olar ananeviy tercimeial film yapmaqnı tüşündiler, amma bu daa paalı ve ağır olacağını, belki de ömürge keçirmek mümkün olmağanını añladılar. Yahşı ki, biz bu ğayeden uzaqlaştıq", — dep, haber etti Suspilne Qırım telekanalına "Oksigen stantsiyası" filminiñ rejissörı İvan Tımçenko.
"Oksigen stantsiyası" filminiñ aktrisası Hristina Deylik, bu uydurma olğanına emin olğanını hatırlay.
"Men stsenariyni alğanda, onı oqudım. Ve yoq, bu öyle olamaz. Yahşı, bu nasıldır bediiy edebiyat. Amma bu doğru, salqın, üslüpli, lezetli, amma soñunda bu bediiy edebiyat. Soñ biz taqımnen epimiz beraber laf ettik ve men tüşündim, yahşı, olar meni er şeyni aldatalar. O, bunı fantastik dep saya edi. Sevgi ikâyesi. Ve menim qaramanım sevgi sebebinden öyle küçlü. O, sevgi sebebinden qarşılıq kösterdi. O, Mustafağa sevgiden yardım ete edi. Ola bilir ki, Mustafa, belli bir derecede böyle qoltutuvnı duyıp, tutqan, elinden kelgenini yapqandır", — paylaştı qız.
2. Tatar triptihi (2004) rej. Öleksandr Muratov
Mihail Kötsübınskiyniñ üç ikâyesinde – "Şaytan zıncırlarında", "Taş üstünde" ve "Minareler tübünde" yürekleri sevgi asretliginen tolu, lâkin ayat hayallarını zalımcasına yoq etken qırımtatar qadın-qızlarınıñ mürekkep ve facialı taqdirleri açıqlana. Birinci eserniñ qaramanı, qaçmazlıqnen barışıp, sevmegen bir adamğa evlene. O, balalarda teselli tapa, amma tüşlerinde sevgilisinen dağlarğa qaçıp kete, anda olar tüşlerinde körgen bahtnı is eteler. Lâkin "şaytan yolları" bozulmaz olıp qalalar.
"Taş üstünde" müellif qattı adetlerge qarşı çıqqan qadınnı tasvir ete. Onıñ cesaretligi onıñ canına baa: onıñ sevgisine şaat olğan deñiz onı ebediy olaraq ölüm terenliklerindeki saylağan adamınen bağlay.
Üçünci ikâyede – "Minareler tübünde" – "altın qafes" içinde qulğa çevirilmege ve bir sürü qoy içün berilgenini beklemege istemegen qız aqqında ikâye etile. Lâkin ana-babanıñ mahküm etilmesi qorqusı onı eski tertipke qarşı küreşmege tırışqan sevgilisine yardım etmekten red etmege mecbur ete.
"Tatar triptihi", menim birinci filmim edi, umumen, Aleksandr Muratov, rahmetli, Qırımğa kelgende. Film, Kötsübınskiyniñ romanı esasında çıqarılğan. Men o vaqıt teatrda çalışa edim, 2003 senesi edi. Ömürimde daa evel qırımtatar urbası mevzusına muracaat etmegen edim, amma mında muracaat etmege mecbur oldım. O vaqıtqace men resimler ve varaqalar esasında belli bir miqdarda etnografik malümat toplağan edim. Zaten, sürgünlik vaqıtında, ümde olaraq, qırımtatar urbası ne olğanını unuttılar – bu özbek ve başqa bir şeyniñ birleşmesi edi. Ve men endi Qırımğa kelgen soñ, anda urbanıñ müzey eksponatları bar edi, soñra urbanıñ kesiginen ve urba aqqında er şeyni özüm içün bildim. Bu maña "Tatar triptih"-te yardım etti, – dep hatırlay prodüser Şevket Seydametov.
3. Başqasınıñ duası (2017) rej. Ahtem Seіtablayev
"Başqasınıñ duası" adlı arbiy dramanıñ vaqiaları 1944 senesi olıp keçe. Filmde Qırım yarımadası faşist askerleri tarafından işğal etilgen vaqıtta olıp keçken vaqialar aqqında ikâye etile. Süjetniñ merkezinde – balalar ve balalar eviniñ yaş ocası, qırımtatarı Saide Arifova. Bağçasaraynı zapt etken vaqıtta nemse askerleri faal sürette kommunistlerni ve yeudiylerni qıdırdılar. Tapılğanlar Almaniyağa sürgün etilecekler, kontslagerlerge yollanacaqlar ya da yerinde atıp öldürilecekler. Yeudiy qorantaları balalarını faşistlerniñ taqibinden qurtarmaq ümütinen dağğa yibermege mecbur oldılar.
Bir kün ana-baba qayğıruvsız qalğan böyle bir zümre balalar ölüm havfı ögünde qorçalanmaz olıp qaldılar. Olardan birisi, Yitshaq adlı oğlançıq, Saydege yardım sorap muracaat ete. Qız, iç bir türlü tüşünmeyip, ümütsiz qurtaruv planını tüşünip çıqardı: balalar özlerini yerliler olaraq keçirsinler dep, olarnıñ milletini deñiştirdi, adlarını deñiştirdi ve qırımtatar tilini ögretti.
"Başqasınıñ duası"-nı Qırımda böyle mevzu ve böyle müelliflernen bile çıqarmaq mümkün degil edi. Ve soñra biz bunı Gürcistanda yapmağa qarar berdik – anda taşlanğan pioner lagerini taptıq. Variant olaraq, Beriyanıñ daçasını da körmege bardıq, amma o bizge kelişmedi", — dey Şevket Seydametov.
4. Haytarma (2013) rej. Ahtem Seіtablaєv
Bu qırımtatarlar tarafından çıqarılğan birinci tolu metrajlı bediiy film ve, aynı zamanda, qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan birinci bediiy filmdir. Şerit, aqiqiy vaqialarğa esaslanıp, 1944 senesi mayıs ayında olıp keçken qırımtatarlarnı Stalin tarafından sürgün etüv faciası tekrarlana.
İkâye uçucı, qırımtatar halqınıñ milliy qaramanı Amet-Han Sultannıñ hatırlavları ile taqdim etile. Qırım faşist işğalcilerinden azat etilgen soñ, arbiy komandanlıq oña ve arqadaşlarına Alupkadaki doğmuşlarını ziyaret etmege ruhset bere. İşte, bu künlerde İİHK qırımtatarlarnı mecburiy evlerinden çıqarmaq içün büyük areketni başladı. Alman uçucıları qorqqan şuralar as öz halqınıñ taqdirini ebediy deñiştirgen Stalin rejiminiñ vahşiy cinayeti ögünde küçsüz olıp çıqtı.
5. Evge (2019) rej. Narіman Alіev
Filmniñ süjetine köre, qırımtatar Mustafanıñ üyken oğlu — Nazim — Rusiye-Ukrain cenki vaqtında elâk ola. Bu ğayıptan soñ baba Kiyevge kete, Qırım işğal etilgen soñ eki oğlu da anda köçip keteler. Seyaatnıñ maqsadı – küçük oğlu Alimni evge ketirmek ve büyükniñ cesedini musulman ananelerine riayet etip, öz vatanında, Qırımda defin etmek içün taşıp ketmektir.
6. Çerkası (2019) rej. Timur Yaşçenko
Film, aqiqiy vaqialarğa esaslanğan. Anda Qırımda tirenüv köstergen ve cesür küreşini devam ettirgen soñki ukrain gemisiniñ tarihı ikâye etile. Vaqialar 2014 senesi uvut ayında olıp keçe, yani Qırım yarımadası işğal başlanğan edi. "Çerkası" minacısı diger ukrain gemilerinen beraber Donuzlav gölde qapatılğan – deñizge çıqış Rusiye flotunıñ batqan gemileri tarafından qapatılğan. Bu aqiqiy tuzaqqa çevirile. Birer-birer ukrain gemileri teslim olıp başlaylar, lâkin "Çerkası" ekipajı soñunace küreşmege qarar bere.
7. Roksolana (1996-2003) rej. Borıs Nebіerіdze
Serial, Yalta kinostudiyasında çıqarıldı. Süjette türklerniñ esirligine tüşken ve soñra I Suleyman sultannıñ apayı olğan, tarihqa Hürrem Sultan ya da Roksolana adlarınen kirgen ukrain Anastasiya Lisovskayanıñ dramatik ikâyesi açıqlana. Serial, onıñ esirlikten Osmanlı imperatorlığınıñ eñ tesirli şahslarından birine qadar yapqan seferini izley, onıñ akimiyet ve sevgi içün küreşini, em de Sultan sarayı divarları içindeki mürekkep dubara ve hiyanetlik ağını köstere.
Telegram, WhatsApp, Facebook ve YouTube-ta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
