Ukraina mahkemeleri satqınlıq ve işbirlik davalarnı qabaatlanğanlarnıñ iştiragi olmadan çoqça baqalar. 2014 senesinden başlap Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, işğalci akimiyetke qaçqanlarğa qarşı yüzlernen işlerni teşkere, amma şübelilerniñ çoqusı, vaqtınca işğal etilgen territoriyada ya da tış memleketlerde gizleneler. Demek, cezalar ğıyabiy olaraq çıqarıla, olarnı tek cevapkârlar tutulğan soñ ya da olar öz isteginen çıqqan soñ eda etmek mümkün.
İhtiyarnıñ peyda olmasına fırsatı deyerlik yoq, İnterpol vastasınen halqara qıdıruv da deyerlik yoq. Prokurorlar ve insan aqları qorçalayıcıları Suspilne Qırım-ğa o, ne içün öyle olğanını ve buña qarşı ne yapmaq kerekligini aytalar.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Sevastopol (Aqyar) Rusiye imperatorlığı ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adışeeri prokuraturasınıñ başı İğor Ponoçovnıy, büyük miqyaslı ücümden soñ cezalarnıñ sayısı çoq kere artqanını bildirdi.
"Büyük miqyaslı ücümden evel işler mahkemege yollana edi, amma, afsus ki, bizge qabaatlavlar siyrek kele edi. Hainlik içün, meselâ, tolu ölçüli basqından evel, tek bir qaç qabaatlavlar bar edi. Tolu ölçüli basqından soñ, bizde endi devlet hainligi içün 230 qabaatlav, 60 işbirlik qabaatlavı ve 12 cenk cinayetine dair 11 ükümi bar", — dedi o.
Prokurornıñ aytqanına köre, 2014 senesinden başlap, bölük satqınlıq işleri boyunca 800-den ziyade cinaiy işni teşkere. O, şübelilerniñ bulunuvı olmadan makeme keçirmege ruhset etilgen kategoriyalardan biridir. Beş adamğa aqiqiy ceza berildi, daa 230 adam – ğıyabiy tarzda.
"Tek eki mehanizm bar. Ya insan öz isteginen uquq qorçalav organları ya da mahkeme ögünde çıqa, ya da bu adam tutula. Bu insanlarnıñ öz isteginen çıqmağa fırsatı ve beklevleri ep az. Yani esaplav böyledir: olarnı ya Ukrainada, ya da Ukrainadan tış tutmaq mümkün", – dedi Ponoçev.
Ukraina, böyle cevapkârlarnıñ malümatlarını halqara tintüvler içün İnterpolğa bere. Lâkin, sabıq adalet naziri muavini İvan Lişçına añlatqanına köre, bu mehanizm pek semereli degil.
"Olarnıñ ustavında doğrudan-doğru yazılğan ki, olar siyasiy, arbiy ya da arbiy işlernen oğraşmaylar. Bir taraftan bu ıncıtqan şey, çünki asılında biz bu mehanizmni Rusiye cenk cinayetçilerine qarşı qullanıp olamaymız. Ve diger taraftan, o bizim askerlerimizni qorçalay, çünki ruslar aynı şekilde cinaiy işlerni açalar, olar da İnterpolnıñ azalarıdır", — dep añlattı Lişçına.
İnsan aqları qorçalayıcıları Ukraina ve başqa devletler arasında eki taraflama añlaşmalar daa da semereli ola bile, dep sayalar.
"Eger devlet, eki taraflama esaslarda Ukrainadan malümat alğan bütün apiske aluv aqqında emirlerni eda etmekni boynuna alsa, o vaqıt böyle adam onıñ territoriyasında olğan vaziyette bunıñ çalışması mümkün... Amma bunıñ içün uyğun şaraitler yaratılmaq kerek. Şimdige qadar bu öyle degil", – dedi insan aqları boyunca Ukrain Helsin cemiyetiniñ icraiy müdiri Öleksandr Pavliçenko.
İşler in absentia tarzda – qabaatlanğanlarnıñ iştiragi olmadan baqıla. Cinaiy iş açılğanı aqqında bildirüv Baş prokuraturanıñ saytında, "Urâdovıy Küryer" gazetasında ve mobil alâqa vastasınen derc etile. Amma, Lişçınanıñ aytqanına köre, Avropa İnsan Aqları Mahkemesi böyle cezalarnı tek insan şahsen haberdar etilgenini ve öz isteginen iştirak etmekten red etkeni tasdıqlanğan şartnen tanıy.
"Avropa mahkemesi, bunı umumiy qaide dep saya: insan mahkemege çıqmaq kerek. Başqa qaide şusı ki, insan bu aqtan vazgeçe bile. Amma şahsiy haberdarlıq olıp keçkenini ve insan mahkemede bulunmamağa razı olğanını tasdıqlamaq kerek", – dep añlattı advokat.
İnsan aqları qorçalayıcıları qayd eteler ki, ğayıpta ceza bermek aqiqiy cezadan ziyade ceza bermek niyetiniñ beyanatıdır.
"Biz olarnı böyle ükümler neticesinde cezalamaymız. Bu, daa doğrusı, cezalamaq niyetiniñ beyanatlarıdır. Cinaiy iş açılmaq kerek, cinayetçi olğanlarnı tintmek kerek, olarnıñ Ukraina yurisdiktsiyasına tüşüv imkânını beklemek kerek", – qayd etti Pavliçenko.
Ponoçovnıy qoştı ki, Ukraina unikal tecribeni keçire, çünki o, cinayetlerni yapılğan territoriyalarğa çıqış olmadan araştırmaqta.
"Dünyada 2014 senesinden başlap Ukrainadaki kibi böyle silâlı çatışmalar olıp keçken bir memleket yoq. Demek, bir de bir ameliyat qazanmaq ya da kimniñdir tecribesini menimsemek imkânı yoq", – dedi o.
Prokurornıñ aytqanına köre, ziyade semerelilik içün ğayıp teşkerüv keçirmege imkân bergen maddelerniñ cedvelini keñleştirmek kerek.
"Qırımda "Qırımnıñ öz mudafaası" ve "Sevastopolnıñ öz mudafaası" faal areket etkeni içün, biz olarnı mahkemege tek olarnıñ areketleri satqınlıq ya da territorial bütünlikke yaqınlaşuv maddelerine tüşken alda mahsus teşkerüv tertibi boyunca yollay bilemiz. Meselâ, 260-ncı maddesi — qanunsız silâlı şekillenüvlerde iştirak etüvi — şimdiki vaqıtta bu tertipke kirmey", — dep añlattı Ponoçovnıy.
Ekspertlerniñ aytqanlarına köre, eger qabaatlanğan adamnı tutmaq qıyın olsa, onıñ aqlarını, şu cümleden mülk aqlarını sanktsiyalar vastasınen sıñırlamaq mümkün. Bunıñ içün Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası Adliye nazirliginen işbirlik alıp bara.
Telegram, WhatsApp, Facebook ve YouTube-ta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
