Qannuiy olaraq Ukrainada tamır halqlar olaraq qırımtatarlar, qaraimler ve qırımçaqlar sayılmaqtadır. Daa ukrain devleti, BMT teşebbüsine qol tutıp er yıl arman aynıñ 9-da halqara bayramı – Tamır halqlar kününi qayd ete.
Bu sebepten Suspilne Qırım, Ukrainanıñ tamır halqları ve olarnıñ saqlap olğan adetleri aqqında tarif ete.
1-ci aqiqat. Tamır halqlar ve milliy azlıqlar – aynı şey degil
Halqara-uquqiy vesiqalarında "tamır halqı" adlandırılğan añlamı yoq, ammma muayyen şekillendirilgen qaideler bar.
Tamır halqlar etnik azlığı olalar, amma olarnıñ şahsiy devleti yoq. Aynı zamanda Ukraina qanunlarına binayen milliy azlıqlar – tamır olmağan etnik statusını taşığan cemaatçılıqlar ve olarnıñ öz devleti bar. Meselâ, lehler, romanlar, nemseler Ukrainanıñ tamır halqları olaraq sayılmazlar, amma milliy azlıqlar olalar.
2-ci aqiqat. Ukrainada tamır halqlar qanuniy sürette imaye etilgenler
Ukraina Esas qanunnıñ 11-ci maddesi, tamır halqlarınıñ aqlarını imaye ete.
"Devlet, ukrain milletiniñ birleşmesi, inkişafı, tarihiy añlamı, adetler ve medeniyeti, daa Ukrainadaki bütün tamır halqları ve milliy azlıqlarınıñ etnik, medeniy, til ve din hususiyetlerniñ inkişafına imkân yarata".
2021 senesi oraq aynıñ 21 prezident, "Ukrainanıñ tamır halqları aqqında" qanunnı imzaladı. Onıñ işlep çıkarılması üzerinde daa 2014 senesi çalışmağa başladılar. Şimdi qanun astı aktlarnıñ qabul etüv ceryanı süre. 2025 senesi oraq ayına qadar 17-den 2 soyu qabul etilgen, bildire QRM.
3-ci aqiqat. Qırımtatarlarnıñ "Örnek" degen özgün süreti bar
Onen turmuş ayatınıñ çeşit-türlü nesnelerni donatalar: urba, basma, quyum ilvanları, mefruşat, mimariy obyektleri, baştaşlarnı. Örnek, çoqusınen ösümlik ve endeseviy beñzemeli tenazuriy ve tenazuriy olmağan yerleştirüvinen birleştirgen ufaq elementlerinden ibaret. Örnekniñ çeşit-türlü elementler bir-birini quvetleştirilgen ya da peyda ettirgen yekâne manalı merkezine birleştirileler.
Örnek, YUNESKO mirasına kirsetilgen.
3-ci aqiqat. Üç tamır halqınıñ episi, sürgünlik ve taqip etüvlerine oğradı
Qırımtatarlarnı 1944 senesi tecavuziy tarzda sürgün ettiler. 18 mayıs ve kelecek künler içinde şuralar akimiyeti, Merkeziy Asiya ve bazı şimaliy-şarqiy vilâyetlerine tahminen 200 biñ şahısnı sürgün etken. Farqlı esaplavlarğa köre, sürgünlik neticesinde o vaqıttaki Qırımdaki qırımtatar ealininiñ qararnen yarısı elâk oldı.
Qırımnıñ ve Ukrainanıñ cenübiniñ rusiye işğali, 1944 senedeki qırımtatarlarnıñ şuralar sürgünligi, Ekinci cian cenki vaqıtlarda nemseler ile qırımçaqlarnıñ mahv etüvi ve başqa sebeplerden tamır halqlarnıñ medeniyet ve adetleri telükege oğradılar.
5-ci aqiqat. 2014 senesi Qırımnıñ işğali sebebinden qırımtatarlar basqılar ve taqip etüvlerine oğradılar
Ukrainanıñ mustaqilliginiñ başlanuv devirinde sürgünlikten soñ evge qaytıp qırımtatarlarnıñ çoqusı, 2014 senesi Rusiye Federatsiyasınen Qırım işğali neticesinde öz topraqlarnı kene de terk etmege mecbur oldı.
Qırımtatarlarnıñ qararnen 30 biñ soyu, işğalden soñ Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Arman aynıñ 4 qadar işğalciler qanunsız sürette 220 insannı, olardan 133 qırımtatarını apis ettiler.
6-cı aqiqat. Qırımtatarlar, qaraim ve qırımçaqlarnıñ tilleri aynı degil
Qırımtatar tiliniñ qıpçaq ve oğuz tilleriniñ alâmetleri bar, o ise – onıñ tarihiy inkişafınıñ neticesidir.
Qaraim tili – türk, amma çoqusınen eskirgen. O, qadimiy türk sarfnıñ elementlerni saqlap ibrani, yunan ve slavân tilleriniñ tesirine oğrağan. Şivelerniñ bir qaç soyu bar edi – galıtsiya-volın, qırım ve litvaniya. Til aman-aman ğayip olğan, onı yañıdan yaratmağa tırışalar.
Qırımçaq tili – qırmtatar tilinde (qıpçaq esasında) esaslanğan, amma ibrani ve avropalı şivelerinden alınmalarnıñ büyük sayısınıñ saibi olğan tilidir. Yazıluv, tarihiy olaraq ibrani elifbesi ile ötkerile edi. HH asırda til, deyerlik ğayip olğan, tek qısımlar saqlanıp qalğan.
7-ci aqiqat. Şimdi vaqıtta qadar Ukrainada qaraimlerniñ muayyen sayısı belli degil
Qaraimler – özüne yeudilik, hristianlıq ve islam alâmetlerni birleştirgen "qaraimlik" dininde olğan unikal halqıdır.
2001 senesiniñ yazıluvına köre, Ukrainada 1196 qaraim yaşamaqta edi. O, devletimizde tamır halqlarınıñ vekilleriniñ sayısını tasdıqlağan ealiniñ soñki yazıluvıdır. Şimdi ne qadar olğanı belli degil.
8-ci aqiqat. Qırımtatarlar Qırımda Rusiyeden evel bar ediler
Üç asırdan ziyade qırımtatarlarnıñ "Qırım hanlığı" adlı şahsiy devleti bar edi. O vaqıttaki eñ şiddetli devletlerden biri. Aynı o vaqıtta qırımtatar halqı şekillendirilgen. Olarnıñ devleti ise – büyük ordunıñ saibi olıp iqtisadiy ceetinden inkişaflı edi. Hanlığınıñ paytahtı – Bağçasaray – ülkeniñ medeniy ve siyasiy merkezi edi.
Rusiye ile Qırımnıñ ilk işğali, 1783 senesi olıp keçken, Qırım hanlığı yoq etilip Rusiye imperatorlığına qoşulğan. O, 1768-1774 seneleri rusiye-turk cenkinden soñ olğan.
9-cı aqiqat. Qırımçaqlar – Avropadaki eñ kiçik halqlarından biri
Qırımçaqlar Avropadaki eñ ufaq tamır halqlarından biri ola, olarnıñ sayısı, daima eksiltile. 2001 senesi Qırımda tek 200 qırımçağı salıyıp qayd etilgen, umumen Ukrainada, Bütünukrainara yazıluvına köre, bu tamır halqnıñ 406 vekili edi.
Ekinci cinaiy cenkniñ vaqtında natsistler qırımçaqlarnı yeudilerge yaqın olıp Qırımda yaşağan etnik gruppası olaraq sayıp olarnı yoq etken ediler. Tahqiqtçılar iddia etkenleri kibi, natsistler qırımçaqlarnıñ cenkten evel olğan sayısından 80% mahv ettiler. Etnik cemiyetiniñ esas qısmınıñ ğayip oluvınıñ qaytarılmaz aqibetleri bar edi. Mahv etilgenlerniñ arasında büyük yaş gruppasınıñ vekillerniñ deyerlik episi bar edi – adetler, til ve medeniyet taşıyıcıları.
10-cı aqiqat. Qave, qırımtatarlarnıñ ömürinde ayrı bir yerni almaqta
Bayram qavesi. Qurban ve Oraza büyük din bayramlarına soy-soplarınıñ ziyaret etüvi sebebinden pişirilgen bayram qavesidir.
Kelin qavesi. Onı qız, öz aqayınıñ evinde musafirlerni qabul etkende toydan soñ kelecek sabada pişire.
Közaydın qavesi. Neşe haberi sebebinden qave. Yahşı haberler ve aile muvafaqiyetlernen paylaşmaq maqsadınen tuvğanlarına pişirile. Balanıñ doğuvı, müim satın aluvı, tasil aluvı ve ilâhre.
Hoşkeldiñ qavesi. Musafirge diqqat ile kösterilgen samimiy muzakere ve raatlıq içün keyfini yaratqan qavesidir.
Saba qavesi. Aile müitinde sabalıq qavesi. Bir sofrada toplamağa imkân yarata.
Telegram, WhatsApp, Facebook ve YouTube-ta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
