18 mayıs Kiyevdeki Mıru skverdeki qırımtatar halqınıñ soyqırımınıñ qurbanlarına memorial yanında o faciada elâk olğanlarnıñ hatırasına çıraqlar yaqıldı. Qurbanlarnı ürmet etmek içün endi yarım yüzden ziyade adam keldi.
Bunıñ aqqında Suspilne Qırımnıñ mühbiri bildirdi.
Çıraqlarnı yaqmağa kelgenler arasında qırımtatar halqnıñ Meclis reisi Refat Çubarov, Ukrainanıñ Türkiyedeki nevbetten tış ve tam vazifeli elçisi Nariman Celâl, Ukraina prezidentiniñ QMC boyunca daimiy vekil muavini Denıs Çıstikov ve aktrisa Svitlana Örliçenko bar ediler.
"Mında, "A za okopom zemlâ" belli ibaresi tam kelişe. Ve bu topraq, menim içün tuvğan soyu, bu topraq çoq qırımtatarlarğa, ukrainlerge, çoq adamlarğa tuvğan ola, olar, afsus ki, işğal sebebinden bugün bu topraqnı terk etmege mecbur oldılar. Amma insanlarımıznıñ büyük sayısı anda alâ daa işğal şaraitlerni yaşamaqta olğanlarını er kün hatırlaymız", – qayd etti Celâl.
Onıñ fikirine köre, tarihiy hatıra bugün ve kelecek aqqındadır. Diplomat, eger "yamanlıq cezalanılmasa, o mıtlaq qaytıp kelecek ve yañı qurbanlarnı toplaycaq" dep qoştı.
"Bu şamlar bizim şimdi işğal astında, parmaqlıq artında, okoplarda bulunğanlarnen paylaşmaq istegen yarıqnı timsal etsin. Meni şimdi laf etmege davet etseler, olar sıq-sıq "sabıq siyasiy mabüs" deyler. Şimdi apiste, esirde bulunğanlarğa "sabıq" degen söz ögü yalğamasını almağa can yürekten tileyim. Olarnıñ episi, evlerine qaytsın, er kes öz dostlarını, soy-soplarını, anasını, babasını quçaqlasın. Doğrusını aytmaq kerek olsa da - er kes qaytmaycaq. — Teessüf ki, ölgenler bar: Konstantin Şıring, Cemil Gafarov, Viktoriya Roşçına... Biz daa bu ümütini saqlap qalğanlarnı qurtarmaq kerekmiz, — dedi Celal.
"Men tek Qırımğa tezce, azat olıp qaytmaq isteyim. Elbet de, qurultay, yañı vekillerni saylamaq… Ana-babalarımız arasında bağ qurdım, çoqlarıñız içün – qartbabalarıñız içün, balalıqta Qırımdan çetelge quvulğan nesil içün, on yıllar devamında ömürde tek bir ıntıluv bar edi – Qırım. Olar bizni östürdiler, biz endi olarnıñ balalarımız - Qırımğa sevgini östüremiz. Bu ıntıluv, olarğa endi öz iradesini – Qırımğa qaytmaq içün mümkün olğanı qadar birleşip yerine ketirmege imkân bergen edi", — dedi Refat Çubarov.
Aktrisa Svitlana Örliçenko "Suspilne Qırım"-ğa daa merasim başlanmazdan evel bütün qırımtatar halqı içün şamlar yaqmağa planlaştırğanını ayttı.
— Buzlap qalğan vagonlardan atılğanlar içün... Defin etilmegenler içün... Esirlikte doğğanlar içün, bugün yaşağan ve apishanelerde cenkleşkenler içün... Bugün men elimden kelgeni qadar şam yaqacağım, çünki yağmur ve yel ese. Çaqmağımda gaz bitmegence yaqacağım", – qayd etti Örliçenko.
Aktrisanıñ sözlerine köre, bu tedbirde iştirak etmekten ğururlana.
"Men mında olğanımdan bahtlım. Ve mında olğanımnen ğururlanam. Qırım evde olmağanda, Ukrainanıñ yüreginde olmağanda, sen tek yan-yanaşa ola bilesiñ. Ve şunı aytasıñ ki: "Aziz qardaşım, men mında, çünki menim yüregim bugün ve er vaqıt seniñ yanında, men seniñ yanında dua etem ve seni sevem", - dep qayd etti o.
Örliçenko daa qayd etti ki, keçmişniñ hatırlavı olmasa, "bugün yaramay "bugünki"olacaq, "yarın" ise faydasız olacaq.
"1944 senesi o qadar uzaq degil. Deyerlik tünevin bir kün evelsi. Hatırlav olmasa, yarın olmaz", - dedi aktrisa.
Bundan da ğayrı, tedbir devamında siz Rusiyeniñ mahkemesinde bulunğan qırımlı siyasiy mabuslarına mektüp yazmaq mümkünsiñiz.
Bundan evel prezident Volodımır Zelenskıy, qırımtatar genotsid qurbanlarınıañdı. O, öz vazifesinde sürgünlik biñlerce insan, çoq qorantalar içün ölüm cezasına çevirilgenini hatırlattı.
Daa Ukraina Yuqarı Şurasındaki Reisiniñ Birinci muavini Aleksandr Kornienko, mayıs 18 künü Kiyevde qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añdıve Ukraina dünya cemiyeti bu facianı unutmasın dep, er şeyni yapqanını ayttı.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında ne bilemiz
1944 senesi mayıs ayınıñ 18-20 künleri qırımtatarlarnıñ sürgünligi, Ekinci cian cenki vaqtında sovet rejiminiñ cinayetleriniñ eñ parlaq misallerinden biri oldı, dep tarif etti Suspilne Qırımğa tarihçı ve Qırım ukrainleri bölge şurasınıñ azası Andriy İvanets.
Onıñ aytqanına köre, çarlıq rejimi vaqtında qırımtatarlarnıñ vatanından çıqışınıñ bir qaç büyük dalğası oldı. Hususan küçlü dalğa XVIII asırnıñ soñunda ve XIX asırnıñ ortasında Qırım hanlığınıñ ilhâqından soñ oldı. O vaqıt aman-aman 200 biñ qırımtatar ketti. Olar XIX asırnıñ soñunda milliy canlandıruvnı başlattılar.
Kommunist rejimi Qırımnı arbiy baza ve Türkiyenen cenkte cebe bölgesine çevirmege planlaştıra edi. Tarihçı qayd etti ki, Stalin reberligini İstabul ve Çanakkale boğazlarını zapt etüv imperiya arzusı raatsızlay edi, şunıñ içün olar bütün qırımtatar halqını yarımadadan zorbalıqnen sürgün etmege qarar aldılar.
Zorbalıqnen yapılğan köçüvniñ eñ yüksek seviyesi üç kün içinde oldı: 1944 senesi mayıs ayınıñ 18-nde gece başlap, mayıs ayınıñ 20-nde saat 16:00da bitti. O vaqıt Qırımdan aman-aman bütün qırımtatar ealisi, tahminen 180 biñ insan, sürgün etildi. Bunı yapmaq içün 32 biñden çoq quvetçi celp etildi.
Mayıs ayınıñ 18-i — Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarını añma künü. Ukraina, genotsid cinayetiniñ ögüni aluv ve cezasını berüv şartnamesine binaen, mecburiy sürgünlik cinayetini qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanıdı.
Ukraina akimiyeti totalitar rejimniñ Ukraina tamır halqınıñ basqısına qarşı siyasetini takbih etti: añlayışlı öldürüvler, ciddiy beden zararları, qırımtatarlar içün suniy yaratılğan yaşayış şaraiti.
Kanada, Latviya, Litvaniya sürgünlikni qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanıy. Ukraina, genotsidniñ başqa memleketler tarafından tanılması içün çalışa.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi
1944 senesi mayıs 18-de tañ atqanda qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etilmege başlandı. Devlet Mudafaa Komitetiniñ "Qırımtatarlar aqqında" gizli qararında bütün halq satqınlıqta ve kollaboratsionizmde qabaatlanıp, Qırımdan çıqarılmasını emir ettiler. Olar bu ameliyatını bir afta içinde azırladılar, anda 32 biñ İİHK askeri iştirak etken.
200 biñge yaqın qırımtatarını aman-aman üç kün içinde Qırımdan sürgün ettiler. Sürgün etilgenlerniñ 46%, yolda ve evden çıqarılğan soñ birinci yıllarda elâk oldı.
Esasen Orta Asiya cumhuriyetlerine, hususan Özbekistanğa çıqarılğan ediler. 10 biñ qırımtatar, cebeden Qırımğa qaytıp kelgen qırmızı ordu askerleri de sürgün etildi. 12 yıl devamında qırımtatarlar grajdan ve insan aq-uquqlarından ve serbestliklerinden marum etilip mahsus köçüci statusını taşıy ediler.
Sürgün etilgenlerge Qırımğa qaytmağa resmiy ruhseti, 1989 senesi berildi.
2015 senesi Yuqarı Şurası, qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesini genotsid olaraq tanıdı.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
