Faik Fiziyev, Sudaq şeerinde yaşay, o 88 yaşında. 1944 senesi mayıs 18-ge qadar qorantası Sudaqtan 33 kilometr uzaqlıqtaki Eski Qırım şeerinde yaşay edi. Erkek, 48 yıl sürgünlikte yaşağan soñ Qırımğa qaytıp keldi, 55 yaşında anda ömürni yañıdan başladı. Sürgünlikten sağ qalğan ve o vaqialar aqqında öz hatırlavlarınen paylaşa bilgen qırımtatarlarnıñ sayısı yıl-yıldan azlaşmaqtadır. Suspilne Qırım, Faiq Fiziyevniñ 1944 senesi 18 mayıs vaqialarını, sürgünlik ve Qırımğa qaytuvnı yañıdan yarattı. Aşağıda qırımtatar halqınıñ genotsidini öz közlerinen körgen şaatnıñ monologı berile.
"Epimizni büyük angarına kirsettiler. Anda köpeklerni tutqan ediler"
"Men 1944 senesi oraq aynıñ 15-te 7 yaşını toldurmaq kerek edim. Ve bir kün, saba erte, bizler daa yuqlay edik – nasıldır añlaşılmağan qaqıltılar.
- Tur, qapını aç!
Hatırlayım ki: eki asker ve bir ofitser kirdiler, tizemniñ evinde edi. Olarda qalabalıq. Lâkin men - bala - bir köşege sıqıldım. O, şeylerni qoymaq içün dolapnı açıp olamay. Askerler köpeklernen bir şeylerni sındıralar, qıçıralar. Er şey tez ola. Toplaşuv içün 15 daqqa vaqıt berdiler.
Adamlar olayatqanını añlamay ediler. Epimizni büyük bir angarğa sürüp qoydılar. Anda köpekler baqıla edi. Oda er taraftan avalandırıla. Büyük, qapalı. Er kesni anda ayvan kibi aydadılar. Adamlar kimniñ ne yapqanını añlamadılar. Er kes etrafqa baqtı. Silâlı askerler. Hatırlayım ki, bu binanıñ artında ufaq bir töpeçik bar edi. Anda mezarlıq bar edi. Saba erte vaqıtı. Şimdi maña tañ attı: askerler idman etken ediler, ğaliba. Beline qadar soyunğan adam çapa, elleri üstünde aylana, nasıldır bir mevamını yapa... Askerler idman etken ediler. Qısqaca aytsaq, biz anda oturdğan edik.
Saat on birlerge yaqın — ebet, endi kündüz yarığı çıqqan edi — üç yarımlıq yük maşnaları yaqınlaştılar. Er kesni yüklep alıp kettiler. Ve meni, bala kibi, qayda alıp keteyatqanlarını bilmey edim. Lâkin aqılımda: Sovetskiy qasabasında olğanımız belli oldı. Evelde onıñ adı Seytler edi. Anda, demiryol vokzalında adamlarnı vagonlarğa sürü-sürü etip oturttılar.
"Vagonlar eki qatlı ediler, eki taraftaki raflar tahtalardan qurulğanlar"
O izler, sıra-sıra maşnalar hatırımda. Adamlar çapalar. Biz çoq vaqıt aydadıq. Gece-kündüz. Yol boyu trenler toqtağanlar. Qapu açıla edi. Adamlar tez-tez, kimniñ tavağı bar, qaydadır pıtaqlarnı sındırıp, taşlar üstüne qoya, bir şeylerni qızdıra, tap vagonnıñ yanında aş pişire edi.
Vagonlar eki qatlı, eki tarafında raflar olğan. Etrafta tuvar, siydik, toban qoqusı bar edi. Kiçik vagonlar. Tahtadan yapılğan raflar yıqıla. Vagonlar boltnen kilitlengen edi. Ve er vagondan keçtiler. Platformada bir komendant turıp, er şeyni közetmekte edi.
Yuqarıda vagonlarda kiçik pancalı pencereler bar edi. Bu yük vagonları edi. Hatırlayım, nasıl etip o parmaqlıqlarğa elimni uzatıp, vagon qayda ketkenini baqtım, tarlalarnı kördim.
Yolda kenefke barmaq isteseñ, barmağa yer yoq. Kimniñ nasıldır bir çanağı bar edi, ğaliba, anda kete edi. Ve soñ vagonda bir büyük adam nasıl etip yerde teşik yapqanını kördim ve olar anda yazıla edi.
Maşnalar büyük şeerlerde, vokzallarda toqtamay ediler. Olar kimse olmağan, seni kimse körmegen ve sen kimse körmegen çöllerde toqtadılar. Böyleliknen, aydadılar.
Tren, tegiz yoldan ketkende, köpçeklerniñ qıçırğan sesleri şimdi de eşitile: qaq-qaq, qaq-qaq. Ve öyle daqqalar oldı ki, özenler ve büyük demiryol köpürleri keçkenini köresiñ. Ve bütünley başqa ses eşitildi: huş-huş, huş-huş. Ve bu ses alâ daa başımda. Qulaqlarımda böyle qaldı.
"Bizni Molotov vilâyetteki Komuna köyüne alıp ketirdiler"
Bizni ketirdiler - çoqtan berli tam olaraq qayda bilmey edim. Hatırımda: nasıldır bir köyge barıp yettik. Bu Molotov vilâyeti olıp çıqtı. Şimdi ise Perm vilâyeti.
Köyniñ adı Kommuna edi. Er 3-5-6 kilometrde ufaq-tüfek köyler bar edi. Ve bizni bu Kommunağa ketirdiler - büyükçe olsa kerek.
Konvoyyerler - milis, İİHKİçki işlerniñ halq komissariatı – o vaqıt endi bar edi. Olar bizni, evelden azırlanıp, idare ete ediler. Saba uyandıq - sayımız çoq olmağan. Soñ bizni endi çeşit köylerge yerleştirdiler. On qoranta bir köyde 20–30–40 adam, başqa köyde 20–30 adam. Ve mında esas kütle qaldı. Ve saba, biz uyanğanımızda, apansızdan maşna keldi, askerler qıçıra edi:
- Çıqıñız! Öyle oldı ki, qaydadır ketmek kerek – ya işke, ya başqa bir şeyge. Men daa küçük edim, er şeyni añlamay edim. Lâkin büyükler endi emirlerge riayet etip başladılar. Er kesni çıplaq soyundırmağa mecbur ettiler ve bütün urbalarını, urbalarını bu çuqurğa, böyle savutqa, odasına tıqtılar. Ve soñra andan er şeyni çıqardılar - sıcaq, buvdan sılaq. Yahşı, bir yıqıntığa taşladılar ve er kes urbalarını tutıp başladı. İşte, bizni böyleliknen "temizlegenler". Çünki keleyatqanda epimizge bitler çıqtı: saçlarımızda, kölmeklerimizde, qoltuqlarımız astında, urbalarımıznıñ bütün bürüşiklerinde bitler ve sirkeler köpürildi.
"Bir odağa dört dane aleini yerleştirdiler"
Soñ, bizni başqa köyge avuştırğanda, bitlernen olğan vaqianı hatırlayım. Baş qorqunçlı qaşındı. Anam beyaz qumaç qoydı. Soñ böyle kemiklerden yapılğan taraqlar bar edi. Bir taraftan kiçik tişler, ekinci taraftan büyükçe tişler. Ve öyle etip başımnı tırnadı, bitlerniñ cıltıq üstüne tüşip, çeşit tarafqa çapqanlarını eşite ediñ.
Soñ, az-az, olar endi köylerge yerleşken soñ, bizni barakqa yerleştirdiler. Uzunlığı, ğaliba, on beş metr edi. İçeride uzun, tar koridor, eki taraftan da odalar bar. Odaları da kiçik, üç yarım metrge yaqın. Ve er bir odağa dört qoranta yerleştirildi. Bir qoranta bir köşede, digeri diger köşede.
Öyle yaşay ediler - bir odada dört qoranta. Aş azırlay ediler, bir şey olsa, soqaqta, ateşte. Adamlarda qazan ve başqa savutlar yoq edi. Kim bir şey tapsa, pişire, pişirip aşay edi. Soñ hatırlayım, nasıl etip ana-babalar balalarını işke alıp ketmege başladılar.
Babam cebede edi, menim ise tek anam bar edi. Mına men, ağam 40 yaşında edi, qartanam ise 75 yaşında. Anamnı ise işke aldılar. Olarnı Molotov vilâyetniñ Gubahin arizası degen yerge işke alıp kettiler. Köyler arasında dört-altı kilometr, eñ yaqın köyge ise üç kilometr mesafesi bar edi. Bir köyden digerine ketmek mümkün degil. Komendnaturadan ruhset almaq kerek edi. Böyleliknen, anamnı alıp kettiler.
Köyümizde ağaç keskenler yoq edi. Bizni de ağaç işlemege yibermediler. Bir ferma bar edi. Onıñ yanında kiçkene Gubaha şeeri bar edi. Anda şahtalar da bar edi. Ve bizim fermamız o şahtalarğa yardımcı edi. Onıñ içün Gubagınsk arizası, 1-nci sanlı sovhoz dep adlandırılğanlar.Çavdar asray ediler. Boğday yoq edi, tek çavdar ve yuvun, çöplük, qapısta yoq edi. Redis, biz olarğa şalfey dey edik, uzunları, mal içün. Yaş soğan. Köyde domuz ferması da bar edi. Bu ferma, bütün bir kompleks edi. Ondan soñ at azbarı, mal baqılğan azbarı bar edi.
Köy kiçkene edi. Ve o köyde, soñra bilgenimiz kibi, birinci yerleşkenler yaşağanlar. 30-ncı senelerde kulak dep cezalandırılğan insanlar. Onıñ içün halqımızğa dostane munasebette ediler.
"Episi, o, vaqtınca olğan ğayibi olğanına işana ediler, yarın-o birisi kün evge ketecegimiz dep"
Halqımız er kün yüreginde Qırımnı taşıp yaşay ve hayal qura edi. Er kes bunı muvaqqat coyum dep saya edi. – Yarın, yarın dep evge qaytacaqmız, – dep işana ediler. Amma, elbet de, bir yerge barmadıq. Anamnı eñ birinci künü işke alıp kettiler - odun kesmege. Anda adiy yollar yoq edi. Terekler arasında, yolda er şey. Bizim köyde, atta, kerçekten de, iç bir yaban maşnasınıñ keçkenini hatırlamayım. Bütün köyde tek bir yük maşinası bar edi, ZİL-6. Hatırlayım ki, men çoq vaqıt yaqınlaşıp, o maşnağa baqa edim. Köyge bir de bir mahsulat ya da mal ketirgenlerden ğayrı başqa maşnalar olmağan edi.
Ve ana olarnı nasıl etip kiçik ormanğa ketirgenlerini ikâye etti. Anda tereklerni pıçlay ediler. Anam o vaqıt otuz yaşında edi, on dörtünci senesi doğğan edi. Ne yapıp olacaq? Tereklerni kesmek — ağır iş. Amma anda pek çoq qadınlar çalışa edi. Yahşı ki, anam anda çoq qalmadı. Bir kün onıñ başına terek tüşti. Bir qaç vaqıt hasta edi, miy sarsıntısı edi.
Ve soñra qartop saçmağa başladılar. Tarlağa qartop saçtılar, bir adamğa birer gektar. Qaysı arizadan eñ çoq qartop cıyılğanını netice çıqara ediler. Soñra bu qartoplar saqlana edi. Qışta o çuqurlarda qadınlar çalışa edi. Ve o çuqurdan bir qartop bile alsañ, qıdıruv vaqtında tutulacaqsıñ. Üç qartop içün yigirmi yıl türme bergen ediler.
Olar bizim açlıqtan ölümimizni istediler! Aşlıq cıyıldı, tarla boş qaldı. Qartop yoq, tek otlar ve töpeler. Ve mına biz, balalar, qartop qalımtılarını toplamağa kettik. Olar bir tayaq alıp, onı mıhnıñ ucuna yapıştırdılar ve yerni sançtılar. Eki qartop tapsañ, quvanç.
Birinci yıl biz sürgün etilgenlerniñ bağ-bağçamız yoq edi. Yerli bir adam anama: — Öyle etme, tezden evge qaytmaycaqsıñ, onıñ içün bir qopqa qartop alıp, bir bağça saç, — dedi. Topraq da pek çoq edi. Ve böyleliknen, anam yüz qartop saçtı.
Aqşamları qadınlar urluq yerine cılaq toplap, qoparğanlar. Biz, oğlanlar, barıp qıdıra edik, qadınlarımızğa ketire edik. Ve böyleliknen olar oturıp, Qırımnı hatırlap yırlar yırladılar.
"Bu kerginlikni unutıp olamamız"
Birinci kere Qırımğa sürgünlikten soñ 1989 senesi bardım. O vaqıtta Simferopolde (Aqmescit) ilmiy-tehnikiy konferentsiyası ötkerilgen edi. Men zavodda baş tehnolog olğanım içün meni anda yolladılar.
Men bu anden faydalanıp, tuvğan Eski Qırım şeeriniñ başına bardım. Men Eski Qırımnıñ doğmuş sakini olğanım aqqında vesiqalarnı berdim. Men qaytmaq isteyim, topraq beriñiz maña. O, maña mında yaşamaq kerekligi içün topraq ayırıp olamaycağını cevap berdi. Lâkin meni anda kim işke alacaq? Ve bu sual açıq qaldı. Men beyanat yazdım: ükümetniñ topraqlarıma qaytmağa ruhset bergenine köre, maña topraq arizası berilmesini rica etem. Ve evge ketti. Bir qaç yıl keçken soñ, cevap keldi. Lâkin 1991 senesi yaralandım, şunıñ içün köçüvni bir yılğa qaldırmağa mecbur oldım. Biz apayımnen şeylerni toplap başladıq, konteynerlerde Qırımğa yolladıq.
Men evimni 1993 senesi qurıp başladım. Özüm. Temelini bütün qorantamnen qazdıq. Oğlum on eki, qızım on dört, men Vatanğa qaytqanda elli beş yaşında edim. Apayım ise – qırq beş yaşında.
Biz bu aqaretni unutıp olamaycaqmız: qastlı, özegine qadar aşalayıcı. Böyle şey hatırından nasıl etip silinsiñ? Yoq.. Asla. Biz o ağrı ve aqiqat ateşini soñki nefesimizge qadar taşımaq kerekmiz. Bu aqta balalarıñızğa, torunlarıñızğa, bütün kelecek nesilleriñizge ikâye etiñiz.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
