2016 senesi çiçek aynıñ 26-da Qırımnıñ işğal Yuqarı Mahkemesi qırımtatarlarnıñ vekil organı Meclisniñ faaliyetini yasaq etip onı "ekstremist teşkilâtı" olaraq tanıdı. Rusiye, sekiz yıl devamında "Ukraina Rusiye Federatsiyasına qarşı" işinde Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Halqara Mahkemesiniñ 2017 senesi çiçek aynıñ 19-da çıqarğan emirini köz ögüne almay. Bu emir, Rusiye Federatsiyasını işğal etilgen Qırımda Meclisniñ faaliyetini ğayrıdan tiklemek ve Meclisniñ reberligi ve azalarınıñ yarımada territoriyasına serbest kiriş ve çıqışnı temin etmege mecbur ete.
İşğalciler olarğa qarşı cinaiy ve memuriy işler açtılar. Hususan, Meclisniñ başınıñ birinci muavini Nariman Celâl sahtelengen davası boyunca Rusiye apshanelerinde aman-aman üç yıl keçirdi ve keçken yıl kiraz ayında bir almaşuv çerçivesinde Ukrainağa qaytarıldı.
"Suspilne Qırım", Nariman Celâlnen Meclisniñ Qırımdan "quvulması", işğalci akimiyetniñ qırımtatarlar ruslarğa yardım etmek illüziyasını yaratmağa areketleri ve ne içün Meclisiniñ uquqiy statusını teminlemek meselesi Ukraina Nazirler kabinetiniñ tarafından daa baqılğanı aqqında muzakere keçirgen.
— Qırım işğalinden eki yıl keçken soñ, Rusiye Federatsiyası, niayet, bunı yapqance, Meclisniñ faaliyetini yasaq etmege tırıştı. Ne içün qırımtatarlarnıñ vekil organınıñ faaliyetini yasaq etmek işğal akimiyeti içün bu qadar müim edi ve bu Meclisniñ özü içün de beklenildimi?
— İşğal akimiyetiniñ Meclisni yasaq etmek aqqında qararı, elbet de, biz içün beklegilgen şey oldı. Meclis azalarınıñ ekseriyetiniñ, bir qaç işbirliginden ğayrı, qattı mevamı sebebinden, işğalci akimiyeti tarafından qırımtatar halqınıñ Meclisini öz tarafına celp etmek içün yapılğan bütün areketler muvafaqiyetsiz olğan soñ, qırımtatar halqınıñ vekil organına yapılğan basımnıñ artacağını añladıq. Meni Qırım prokuraturası dep adlandırılğan idarege davet etken soñ, Poklonskaya hanımnen subetleştim, o maña Meclisniñ yasaq etilmesinen bağlı dava aqqında ikâye etti. Böyle ceryan başlansa, onıñ neticesi er keske belli olacağını añladıq.
— Yarımadanıñ işğali başlanğanından berli ruslar Meclisni Qırımdan nasıl "quvıp çıqardılar"?
— Meclisni Qırımdan birden quvıp başladılar. Resmiy sürette Meclisniñ azası olmağan, lâkin çoq yıllar devamında oña reberlik yapqan Mustafa Cemilevge Qırımğa kirüv birinci olaraq yasaq etildi. Qırımtatar halqınıñ mutlaqa lâyıq yolbaşçısı sayıla. Bir qaç aydan soñ, yazda qırımtatar halqı Meclisiniñ başı Refat Çubarov yasaqnı aldı, o, bundan evel Simferopoldeki (Aqmescit)Rusiye imperatorlığı ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adı Meclisniñ idaresinde Poklonskayanıñ özünden birinci tenbiyesini alğan edi.
Ekinci tenbiye, kiriş yasaqnen beraber Herson vilâyetinen muvaqqat sıñırında Qırımnıñ kirişinde Meclisniñ başına teslim etildi. Ve aynı şu eki tenbiyesi soñra mahkeme diñlevinde Meclisniñ yasaq etilmesi aqqında "prokuraturanıñ" esas delili oldı. Bundan soñ 2015 senesiniñ qara qış ayında Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz apiske alındı. Soñra mende, İlmi Ümerovda ve ilâhrelerinle tintüv keçirdiler.
— Meclisniñ şimdiki terkibi, yarımada işğal etilmezden evel 2013 senesiniñ orta küz ayında Qurultayda saylanğan edi. Yani bütün bu vaqıt devamında Meclisniñ terkibi deñişmey. İşke keder etemi?
— Ebet, qırımtatar halqınıñ Meclisi, daa doğrusı onıñ şimdiki terkibi, daa 2013 senesi saylanğan edi.Ve, kerçekten de, obyektiv sebeplerden, yani Qırımnıñ işğali ve mustaqil olaraq, bizim Qurultay faaliyetiniñ ümdelerine ve qaidelerine köre, bizim vekil toplaşuvını keçirmekniñ imkânı olmağanından Qırımtatar halqı Qurultay vekilleriniñ uyğun kvorumı olğanda, sadece Meclisniñ terkibini ğayrıdan saylamaq imkânımız yoq.
İşke Meclisniñ terkibi deñişmeden qalması degil de, Meclisniñ, kene de, obyektiv sebeplerden öz faaliyetini Ukrainanıñ serbest territoriyalarında resmiy sürette alıp barması keder ete.
Bizim arqadaşlarımıznıñ çoqusı işğal etilgen Qırımda yaşamağa ve çalışmağa devam etseler de, 2021 senesi apiske alınmazdan evel menimnen olğanı kibi.Tek küçük bir qısmı Qırımdan tış.
— Şimdiki vaqıtqa qadar Kiyevde Meclis çalışa. O, Qırımda işğalden evel nasıl vazifelerni becere edi? Ve kim şimdi, doquz yıl devamında, işğaldeki tamır halqnıñ meselelerini çeze?
— Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Meclisniñ yasaq etilgeninden, yarımadadaki arqadaşlarımız daima siyasiy basqılar, çeşit-türlü taqiplerniñ kelecek ve aqiqiy telükeleri astında bulunğanından sebebinden, Meclisniñ faaliyetini tolusınen alıp barıp olamamız. Bu sebepten Meclis, şimdi Kiyevde, serbest Ukraina territoriyasında, halqara platformalarda işke celp etile. Ve bizim esas vazifemiz – tamam Qırımnı işğalden azat etmege qol tutmaq, qırımtatar halqınıñ, bütün Ukraina vatandaşlarınıñ menfaatlarını ve aqlarını qorçalamaqtır. Bugünki künde bizim esas vazifemiz budır, ve mında biz Ukraina devlet institutlarınen, bu ıntılışlarnı, maqsatlarnı ve vazifelerni biznen bölgen o cemaat birleşmelerinen tolusınen işbirlikte bulunamız.
— Keçken sene Qırımda rus işğalcileri "Qırımtatarlar toplaşuvı" dep adlandırılğan meclisni keçirdiler, onı "qırımtatar halqınıñ vekil organı" dep adlandırdılar. İşğalci devlet, qırımtatarlar ruslarğa qol tutalar degen illüziyanı ne qadar muvafaqiyetli yaratıp ola?
— İşğalniñ birinci aylarından berli Rusiye akimiyeti qırımtatar halqınıñ işğalge olğan sadıqlığını idda etken bir vaziyetke irişmege tırışa edi. Bu meselede resmiy qararlar çıqarğan Ukrain akimiyetinden farqlı olaraq, bizni Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanımamaq. Rusiye akimiyeti bu meselede tamır qırımtatar halqınıñ ve onıñ vekillik organlarınıñ pozitsiyası eñ müim olğanını añlay. Ve olar içün qırımtatar halqınıñ vekilleri işğalge ve Rusiyeniñ Qırımğa nisbeten alıp barğan siyasetine öz qollarını bildirüvleri pek müimdir.
Qurultay ve Meclisni öz taraflarına celp etip olamağan işğalciler vekillik organlarını deñiştirgen birleşmelerni yaratıp başladılar. Bu şekillenüvlerni ne qırımtatarlar, ne de halqara institutlar, olarnıñ propagandist tabiatını añlap, tanımaylar. Rusiye daa BMT ve OBSE saytlarına "qırımtatar halqınıñ vekillerini" ketirmege areket ete.
Qurultay ve Meclisni qazanıp olamağan işğalciler vekillik organlarını deñiştirgen birleşmeler meydanğa ketirmege başladılar. Ne qırımtatarlar, ne de halqara institutlar, olarnıñ propagandist tabiatını añlap, bu şekillenüvlerni tanımaylar. Rusiye BMT ve OBSE saytlarına "qırımtatar halqınıñ vekillerini" ketirmege de areket ete.
— Ruslar tarafından yaratılğan yarımadadaki qırımtatarlarnıñ vekil "organları" qırımtatar diasporalarını dünyada tanıylarmı? Olar kimnen oğraşalar ve Meclis öz qarşı teşviqatını bu seviyede alıp barmaq kerekmi?
— Qırımtatar diasporasınıñ çoqusı teşkilâtları ne Qırımnıñ işğalini, ne de Rusiye tarafından yaratılğan temsil qurumlarını tanımaylar. Aynı zamanda Qırımda qırımtatarlarnen individual aileviy ve dostluq bağları saqlanmaqta, Meclis de bunı inkâr etmedi. Biz er vaqıt böyle alâqalar ve işğal etilgen Qırımğa resmiy ziyaretlerniñ siyasiy tabiatına qarşı çıqtıq, Ukraina qanuncılığına köre mesüliet aqqında haberdar ettik.
Türkiyede ve Özbekistandaki diasporanıñ bazı vekilleri Qırımnen siyasiy alâqada bulunalar, amma bu memleketler işğalni resmiy sürette tanımaylar. Eñ faal olğanı Moskvadaki diasporadır, olar de-fakto Rusiyeniñ areketlerini yaqlaylar.
Diasporalarnıñ ekseriyeti, Ukrainanıñ territorial bütünligini yaqlay. Aynı zamanda, Meclis tış memleketlerde, hususan Avropada, Türkiyede ve AQŞta qırımtatar cemiyetlerine tesir etmege tırışqan Rusiye teşviqatına qarşı daima çalışa.
— İşğalcilerniñ qayısı sahte teşkilâtlar dünyada resmiy halqara terkiplerinen tanılalar?
— Resmiy halqara qurumlar Qırımnıñ işğalini ve anda yaratılğan Rusiye teşkilâtlarını tanımaylar. Meclis qırımtatar halqınıñ yekâne tanılğan vekil organıdır. BMT-niñ asıl halqlar boyunca forumında Meclis endi resmiy sürette qırımtatarlarnıñ milliy parlamenti olaraq tanıla.
— Vilâyet ve yerli meclis azalarına qarşı uydurılğan cinaiy ve memuriy işler yapılğanı belli. Hususan, siz aman-aman üç yıl qanunsız apshanede bulundıñız. Qırımda böyle taqipler ne qadar miqyaslı ikâyesidir?
— Qırımnı işğal etüv devrinde qırımtatar halqınıñ vekillerini, Meclis azalarını, yerli ve regional organlar, matbuat ve teşkilâtlarnı taqip etüvler sıq rastkelgen adisedir. Lâkin tintüv, çağıruv, basım ya da qorqutuv kibi zorbalıqlarnıñ çoqusı teşkerilmey, çünki adamlar olar aqqında cemaat ögünde haber etmege qorqalar.
Bu basımlarğa qorantalarğa telüke, iş meseleleri, adamlar faal ve qorquda olmasınlar dep, sıq-sıq teşkerüvler ve teftişler kire. Lâkin böyle şaraitte bile, bu, misal olaraq, qanunsız tutulğan "Armançıq" adlı balalar mecmuasınıñ muarriri Ediye Müslimovanıñ işi kibi, er vaqıt meselelerinden qurtarmay. Demek, bu taqiplerniñ Qırımda kerçekten de kütleviy tabiatı bar.
— Ruslar tarafına keçken adamlar — olar çoqmı ve işğal astında qalğan qırımtatarlarnıñ dünya baqışına aqiqiy tesiri barmı?
— Qırımtatarlar arasında kollaborantorlarğa kelgende, olarnıñ aqiqiy sayısı az — olar işğalni faal qoltutqan, taqiplerde iştirak etken ya da matbuat vastaları vastasınen işğalci akimiyetni teşviqat etken bir qaç on adamdır. Olarnıñ çoqusı, işğalci akimiyet organlarında, meselâ, oquv, tibbiyet müessiseleri, yerli akimiyet organlarında çalışqan adamlardır. Olarğa nasıl munasebette bulunmaq kerekligi – bu davalı mesele, çünki bazıları tek öz ömürini temin etmek içün çalışa. Olarnıñ areketlerine olarğa has olğan qıymetini kesmek kerek. Böyleliknen, qırımtatarlar arasında kütleviy işbirlik yoq, ekseriyet ise işğal etilgen Qırımda işğalci akimiyetniñ faal qoltutuvı olmadan ukrain tarafdarı ya da bitaraf mevamı tutıp çalışmaqtadır.
— Bu sene asıl halqlar boyunca daimiy forumnıñ XXIV sessiyasında qırımtatar halqınıñ Meclisi birinci kere teşkilât olaraq degil de, asıl halqnıñ parlamenti olaraq taqdim etildi. Bu ne demek ve ne qadar müimdir?
— Bu qırımtatar halqınıñ Meclisini vekil organı olaraq tanıluvda müim adımdır. BMT Daimiy Forumnıñ qararı Meclisniñ şimdi tamır halqnıñ parlamenti olaraq tanılğanını tasdiqlay ki, bu ise qırımtatarlarnıñ siyasiy aq-uquqlarınıñ tanılması oğrunda çoq yıllıq iş ve küreşiniñ neticesidir. Qırımtatarlar çoqtan berli Qurultay ve Meclisni milliy parlament dep adlandırğanlar ve halqara seviyedeki bu qarar bu organnıñ emiyetini tek tasdıqlay.
Lâkin ilerideki inkişafı içün Ukraina, Meclisni devlet seviyesinde vekillik organı olaraq resmiy sürette cedvelge almaq kerek. Bu, Ukraina içün doğru yönelişte areket etkeniniñ işaretidir, ve böyle qararlar Qırımnı deokkupatsiyadan soñ bazı taraflarını ömürge keçirmek mümkün olsa bile, böyle qararlarnı keçiktirmek mümkün degil. Bu mesele endi ükümet seviyesinde muzakere etile, tezden uyğun qarar qabul etilecegine ümüt etile.
— Meclis 2023 senesi kiraz ayında Meclisniñ qırımtatarlarnıñ vekil organı olaraq resmiy cedvelge alınması içün Ukraina etnosiyaset ve vicdan serbestligi boyunca devlet hızmetine kerekli vesiqalar cedvelini teslim etti. Meclisniñ uquqiy statusını teşkil etmek meselesi daa Kabinette baqıla. Ne içün bu qadar uzun?
— Toqtatuv bir qaç sebepke bağlı. Birinciden, bürokratik qıyınlıqlar bar: Meclisniñ tanılmasına belli bir resurslar kerek, ükümetteki bazıları ise siyasiy sisteması içün ola bilgen neticelerni qıymet kesmek içün bu ceryannı toqtatmağa tırışalar.
Ekinciden, qırımtatarlarnıñ siyasiy ceryandaki rolüni Ukrainada er kes tolusınen añlamadı. Qırım işğal etilmezden evel qırımtatarlar meselesi kün tertibinde bulunmay edi ve şimdi er kes öz siyasiy aq-uquqlarını tanımaq içün aqiqiy adımlar atmağa azır degil.
Üçünciden, imper rivayetleri ukrain cemiyetinde şimdi de bar olıp, qırımtatarlarnı siyasiy bir subyekt olaraq qabul etmekni qıyınlaştıra. Bu faktorlar Meclisniñ tanıluv ceryanını toqtatıp tura.
— Prezident sizni Ukrainanıñ Türkiyedeki elçisi olaraq tayinlegeniñiz aqqında evelden bildirgen edi. Sizni işğalciler tarafından qanunsız apiske alınğan devirde siz Meclis reisiniñ birinci muavini olıp qaldıñız. Bu vazife diplomatik hızmet vaqtında siz içün qalırmı?
— Prezident meni Ukrainanıñ Türkiyedeki elçisi olaraq tayinlegenimni ilân etti, amma men daa resmiy qarar almadım. Bundan soñ uyğun bürokratik tertiplerden keçmek kerek. Qanun menden qırımtatar halqı Meclisi reisiniñ birinci muavini vazifesini taşlap ketmekni talap etmey, eger bu menim diplomatik vazifelerimniñ eda etilmesine keder etmese.
Meclisniñ içki nizamnamesine köre, ne Meclis reisiniñ, ne de onıñ birinci muavininiñ icra akimiyetinde, ne de devlet müessiselerini idare etüvde iç bir vazifede bulunmaq aqqı yoq. Demek, menim diplomatik hızmetke, yani elçige resmiy tayinlenüvim resmiy olaraq birinci muavin vazifesine qarşı kele, amma menim içün bu mıtlaqa mesele degil. Birinci muavin vazifesinden vazgeçken soñ bile, men Meclisniñ azası olıp qalmağa ve Qırımda qırımtatarlarnıñ ve Ukraina vatandaşlarınıñ menfaatlarını qorçalamağa azırım. Türkiyedeki missiyamnıñ bir qısmı bunen bağlıdır.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
