2025 senesi ilk küz ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerniQırımdan etap etip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve Kremlniñ tesirini arttırmağa ve qanunsız saylavlarnı keçirmege devam eteler. Bundan ğayrı, vaqtınca işğal etilgen Qırımda benzitnen vaziyet kerginleşe.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Qanunsız gubernator saylavları
İlk küz ayında vaqtınca işğal etilgen Qırımda "saylav kampaniyası" keçirildi — işğal etilgen topraqlarda tek teşviqatqa esaslanğan, ukrayin ve halqara institutlarınıñ çoqusı tarafından tanılmağan bir ceryan keçirildi.
İşğalli Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) akimiyeti bildirdi ki, sözde saylavlar ilk küz ayının 12-14 künleri keçirile. Şeer "başı" Mihail Razvojayev "tekrar saylanuv"ğa çıqtı. 2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ bu endi üçünci "gubernator saylavları" oldı.
"Sarı şerit" cemaat areketiniñ "Sevasİgnor" teşebbüsiniñ malümatına köre, ilk küz ayınıñ 14-nde 39 746 Sevastopol (Aqyar) sakini "gubernator saylavları"nı körmemezlikke urdı.
İlk küz ayınıñ 15-nde belli oldı ki, Mihail Razvojayevni Sevastopol (Aqyar) şeeriniñ gubernatorı saylavlarınıñ ğalibi oldı.
RF Merkeziy saylav eyyetiniñ malümatına köre, o, reylerniñ 100%-i sayılğan soñ, reylerniñ 81,72%-inde qazandı.
"Merkeziy saylav eyyetiniñ saytındaki malümatqa köre, ekinci yer İlya Juravlev (5,75%), üçünci yer Gennadiy Kuşnir (3,91%), dörtünci yer İrina Salina (3,54%), beşinci yer — Sergey Kruglov (3,29%) qazandı", — dep haberde qayd etildi.
İşğal etilgen Qırımda benzin qıtlığı
İşğal etilgen Qırımdaki benzin stantsiyalarında nevbetler ve boş sutunlar bar. Yerli sakinlerniñ aytqanlarına köre, benzinni, hususan AI-95 markalı benzinni, tapmaq qıyın ola. Qıtlıqnıñ sebepleri arasında: Qırım köprüniñ bozulması, Ukrayina silâlı quvetleriniñ Rusiye tankerleri ve yermay zavodlarına ücümleri, em de Keriç boğazı boyunca logistika meseleleri bar.
Rusiye benzinni avtomobil vastasınen ketirmege tırışa, amma bu yeterli degil. Yañı ücüm telükesi sebebinden demiryol ve deñiz vastasınen teminat aman-aman toqtatıldı. Qıtlıq tek fiyatlarnıñ artmasınıñ degil de, gizli bazarnıñ inkişafınıñ da sebebi oldı. Müessiseler işçilerge benzin kuponlarını bere başladı, mütehassıslar ise benzinniñ keyfiyetiniñ fenalaşuvı aqqında tenbiyeleyler.
Rusiyede de, ihracatnıñ qısqartıluvı ve istilâcı memleketniñ iqtisadiyatı içün zarar telükesi olğan yanacaq meseleleri arta. Qırımdaki benzin qıtlığı aqqında tafsilâtlıca ukrayin mütehassısları ve yerli sakinlerden ögrenildi.
Amma işğal etilgen Qırımda benzinnen bağlı meseleler devam ete. Yaqarlıq qıtlığı keçken afta arfesinde kerginleştip tura. Şimdi çoq benzin stantsiyasında yaqarlıq tez satıla, ve aydavcılar başqa şeerlerge barıp, yaqarlıqnı almağa mecburlar. İşğalciler yaqın kleecekte bu meseleni çezeceklerini söz bereler.
İlk küz ayınıñ 27-nde işğalli Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) gubernatorı Mihail Razvojayev Telegram kanalında bildirdi ki, işğal etilgen Sevastopolda (Aqyarda) benzinni kanistrlerde satmağa yasaq ettiler. Sıñırlavlar, "halqnıñ aşırı istegini azlaştırmaq içün" yapılğan, dep añlatıldı, çünki sakinlerniñ yaqarlıq yedeklerini yapmaq ıntıluvları neticesinde yaqarlıq stantsiyaları bir qaç saat içinde yoq ola.
İlk küz ayınıñ 10-u — Qırımtatar tili künü
2025 senesi ilk küz ayınıñ 10-nda Ukrayina ilk sefer Qırımtatar tili kününi qayd etecek. Bu künniñ maqsadı, Qırım tamır halqınıñ kimliginiñ saqlanmasınıñ temeli olğan qırımtatar tiliniñ populârlaşması ve inkişafıdır, dep Qırımtatar resurs merkezi bildirdi.
Bayram resmen qanun ya da prezident fermanı seviyesinde tasdıqlanmadı. Ukrayina Nazirler Kabinetiniñ 2022 senesi kiçik aynıñ 23-nde 224-r buyruğınen qabul etilgen 2022-2032 seneleri qırımtatar tiliniñ inkişaf strategiyasınen Ukrayinada qırımtatar tili ve edebiyatı künü belgilenecek.
İlk küz ayınıñ 10-nda Kıyivde Qırımtatar tili ve edebiyatı kününe bağışlanğan panel munaqaşasında Ukrayina qavmiy siyaset ve vicdan serbestligi devlet hızmetiniñ yolbaşçısınıñ birinci muavini Viktor Voynalovıç bildirdi ki, 2026 senesi Ukrayina prezidentiniñ resmen ilk küz ayınıñ 10-ncı kününi Qırımtatar tili ve edebiyatı künü olaraq belgilecek fermanı beklenile. Aynı zamanda, bu tilniñ imlâsı üzerinde büyük iş alıp barıla, hususan latin urufatına keçüv.
O, qırımtatar tiliniñ imlâsını yañartuv, hususan latin urufatına keçüv boyunca büyük işni qayd etti. Hususan, iş gruppalarınıñ tahminen altı toplaşuvı olıp keçti, olarda tarihiy til ananeleriniñ saqlanuvı, zemaneviy tendentsiyalarnıñ közge alınması ve birleştirilgen imlâ sistemasınıñ meydanğa ketirilmesi muzakere etildi.
"Devlet hızmetiniñ vekili olaraq şunı aytmağa isteyim ki, qırımtatar tiliniñ saqlanuvı çerçivesinde, milliy azlıqlar toplulığına ait şahıslarnıñ aq-uquqlarını temin etüv vazifelerinden biri olğan devlet organı olaraq, bizler tilniñ saqlanuvı ve qullanuvı içün instut ve normativ-uquqiy temelniñ temin etilmesinen bağlı meselelerge daima rastkelecekmiz", — dep Voynalovıç qayd etti.
Devlet hızmetçisi, til siyasetiniñ şekillenmesinde maarifçilerniñ faal iştirakine ümüt etkenini bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov tasil saasında sistematik deñişmelerge çağırdı, qırımtatar tilinde tasil bergen ayrı mekteplerni teşkil etmek kerekligini qayd etti.
"Qırımtatar tilinde tasil bergen mektep çalışmasa, bala ve ana-babasını [qırımtatar tilini ögrenüvge] celp etmek imkânsız. Bu yerde endi qanun çıqarıcılar daa nasıl olmaq kerekligi aqqında tüşünmeliler", — dep Çubarov qayd etti.
Onıñ aytqanına köre, Ukrayina qanunlarına köre, tamır halqlarınıñ öz tilinde tasil almaq aqqı bar, amma qanun belgilegen sıñırda. Amma ayrı mekteplerniñ qurulmasını közde tutmay — ve bu "manialarnı yarata".
Çubarov qayd etti ki, endi kirsetilgen 5-6 sınıflar içün integratsiya etilgen kurslar edebiyat materialını tolusınen ögrenmege imkân bermey. O, qırımtatar edebiyatınıñ ayrı derslerine ihtiyac olğanını qayd ete.
Emine Ziyatdin qırımtatarlarnıñ hatırasını qorçalağan aile arhivleri aqqında
Aile fotoresimleri ve arhivleri sürgün etilgen halqnıñ hatırasını saqlamaq içün anahtar ola. Vesiqalı fotoqraf ve tedqiqatçı Emine Ziyatdin qorantasınıñ tarihını qartanasınen laf etip başlağanını tarif etti, ne içün fotoalbomlar — bu tek eski şeyler degil de, qırımtatarlarnıñ keçmişini añlamağa yardım etken delillerdir.
Kıyivde o, "Aile arhivleri ve qırımtatarlarnıñ hatırasını ğayrıdan tiklevde ağzaviy tarih" lektsiyasını keçirdi. Suspilne Qırım tedqiqatçınıñ esas tezislerini qayd etti.
Emineniñ aytqanına köre, eger de sade adımlarnen başlasañ — tuvğanlarınen intervyularnı yazıp, aile arhivlerini tertip etseñ, er bir qoranta öz tarihını saqlap qala bilir.
Qanunsız etaplar
İlk küz ayınıñ 1-nde belli oldı ki, "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ "ekinci Canköy gruppası"nıñ 14 yılğa mahküm etilgen siyasiy mabüsi Halil Mambetovnı Taganrognıñ 2-nci SİZOsına etap ettiler.
Tuvğanlarınıñ aytqanlarına köre, 70 yaşındaki qırımtatar arman ayınıñ 21-nde ketirildi. O, sekiz kişilik kamerada buluna, yüksek qan basımından şikâyet ete ve "Kardiomagnil" ilâcına muhtac. SİZOda adam, oña basqı yapılmağanını, fizikiy küç qullanılmağanını bildire, amma şimdilik telefon etmege ve qorantasınen uzun müddet körüşmege aqqı yoq.
Bundan ğayrı, ilk küz ayınıñ 9-nda Mariya Kostük ZMİNAğa bildirdi ki, "mahkeme" tarafından "devlet hainligi" içün 15 yılğa mahküm etilgen anası siyasiy mabüs Oksana Senecuk, Rusiyeniñ Burât Ulusınıñ Ulan-Ude şeerindeki 7-nci qadın müstemlekesine avuştırıla. Etap 2024 senesi oraq ayınıñ 14-nden devam ete, lâkin soñki noqtası daa belli degil.
Onıñ qayd etkenine köre, onıñ anası — evden bu qadar uzaqqa yollanılğan siyasiy mabüslerden tek qadın. Senecuk, onı Qırımğa yaqınlaştırmağa rica etse de, işğalli akimiyet bunı red etti.
İlk küz ayınıñ 12-nde ise ögrenildi ki, işğal etilgen Qırımda 19 yılğa mahküm etilgen arapça tilşınası, qırımtatar siyasiy mabüsi İsmet İbragimov Ulyanovsk vilâyetiniñ Dimitrovgrad apishanesinden Pskovnıñ 1-nci SİZOa (tahqiqat izolâtorına) etap etildi.
İbragimovnıñ angi müstemlekege avuştırılacağı belli degil. Pskov vilâyeti qırımtatarnıñ Qırımdaki evinden 2,5 biñ kilometr mesafede buluna.
"[İsmet] yazdı ki, anası vefat etkeninde ve bu ağır vaqıtta bizni desteklemek içün biznen bağlanıp olamağanından qasevetlene", — dep onıñ apayı Raziye Mustafayeva qayd etti.
Aynı zamanda ilk küz ayınıñ 18-nde Zera Cemileva "Qırım birdemligi"ne haber berdi ki, "Ekinci Canköy gruppası" davasınıñ iştirakçisi, siyasiy mabüs Leman Zekeryayev Rostov-na-Donu SİZOsından Novoçerkassk şeeriniñ 3-nci SİZOsına avuştırıldı.
"Menim qoluma onıñ Novoçerkasskta bulunğanını bildirgen mektüp keldi", — dep Lemannıñ apayı tarif etti.
İlk küz ayınıñ 16-nda üç künlik körüşüvde Seyran Hayredinov apayı Zarema Hayredinovağa bildirdi ki, Qırım siyasiy mabüsi Seyran Hayredinov yaqın kelecekte etap etile bilir. Rusiyedeki Vladimir apishanesinde ekzeması fenalaştı ve tişlerinen meseleleri bar.
Siyasiy mabüsniñ apayı, aqayına, qorantasınıñ müstemlekege banderol olaraq yollağanı ilâclar berilgenini qayd etti. Onıñ aytqanına köre, körüşüvde onıñ anası, 15 yaşındaki oğlu Emil ve 13 yaşındaki qızı Elvina da bar edi.
Lütfiye Zudiyeva "çetel ageni" statusı aqqında
İlk küz ayınıñ 8-nde Zudiyeva, "Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtına haber berdi ki, Moskvanıñ Zamoskvorets rayon mahkemesi qırımtatar jurnalisti ve uquq qorçalayıcısı Lütfiye Zudiyevanıñ istinaf şikâyetini red etip, Rusiye Adalet nazirliginiñ onı "çetel agentleri" cedveline kirsetüv qararını lâğu etmedi.
Mayısnıñ 16-nda Zudiyevağa bu status berildi — Qırımda qırımtatar cemiyetiniñ vekilleri arasında ilk sefer berildi. Adliye nazirliginiñ vekilleriniñ aytqanlarına köre, o, "siyasiy faaliyet"nen oğraşa.
İlk küz ayınıñ 15-nde ise işğalciler Qırımda qırımtatar uquq qorçalayıcısı ve jurnalisti Lütfiye Zudiyevağa 30 biñ rublelik (tahminen 15 biñ ğrıvnâ — muar.) para cezasını berdiler. İşğalli akimiyet onı "belli bir beyanat bermeyip, çetel agenti faaliyetiRF CQniñ 19.34-nci maddesiniñ 1-nci qısmı"nde qabaatlay. Davanı Canköy bölgeniñ işğalli mahkemesi baqtı.
"Şimdiki memuriy protokolnı ve mahkemeni, cemaat ve haber faaliyetim sebebinden bir qaç yıldan berli üstümde olğan basqınıñ devamı olaraq körem. İnsan aqlarınıñ bozuluvını aydınlatam. Menden tek bir şey talap eteler — bunı aytmamağa. Menim içün bu imkânsız, çünki, birinciden, bu menim şahsiy fikirlerimnen bağlı. Bu (jurnalistika ve uquq qorçalayıcılıq) işni yüregimniñ isteginen yapam", — dep Zudiyeva bildirdi.
Bundan ğayrı, bu statusnen yaşayış ve Rusiye onı siyasiy taqip aletine nasıl çevirgeni aqqında — Suspilne Qırım maqalesinde tarif etemiz.
"Şimdi er şeyni işaretlemek keregim. Bir balanen ya da manzaranen yapılğan fotoresimni bile. Aksi alda, men mesüliyetke çekile bilirim. Uquq qorçalayıcılar, diger insanlarnı, "işaretsiz" olğanları içün bile cezalağanlarını tarif ettiler. Bundan da ğayrı, men tasil saasında olğanıma baqmadan, mektep ya da universitette çalışıp olamayım. Bu menim aqlarımnıñ sıñırlanmasıdır, atta qaytıp ola bilecegim saalarda bile", — dep jurnalist ayttı.
Bİİniñ erkânında cenkleşken kemaneciniñ ikâyesi
Bir vaqıtları o, simfonik orkestrniñ azası edi ve Meksikada büyük turnenen oğraşa edi. Şimdi onıñ muzıka qulaqları cebede yardım ete, kemane yerini ise silâ aldı. "Muzıkant" — onıñ lâğabıdır. Ukrayina Mudafaa nazirliginiñ "Tımur mahsus bölügi"niñ erkânında "Bratstvo" bölüginiñ mahsus hadimi Suspilne Qırımğa büyük sanadan cenk vazifeleri içün nasıl ketkenini ve öz qararından ne içün peşman olmağanını tarif etti.
Arbiy hızmetçi kelecek aqqında çoq aytmay, çünki cenk devam ete. Amma qorantası ve dostlarınen beraber azat etilecek Qırımğa barmağa, Sudaq ve Yaltağa qaytmağa arzu ete.
Vladıslav Yesıpenko Ğalına Dovğolopağa muracaatnı oqudı
"Serbest Qırımğa mektüpler" teşebbüsi çerçivesinde sabıq siyasiy mabüs, faalci ve "Qırım.Aqiqat" jurnalisti Vladıslav Yesıpenko, Rusiye tarafından "devlet hainligi"nde qanunsız qabaatlanıp, 12 yılğa mahküm etilgen Kreml reinesi Ğalına Dovğopolağa öz muracaatını oqudı.
Vladıslav Yesıpenko ve Ğalına Dovğopolova işğal etilgen Simferopolnıñ (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adniñ) 1-nci SİZOda beraber ediler.
"O vaqıt devamında olar pek yaqınlaştılar — Vladıslav Ğalınanı qardaşım dep adlay ve onen beraber sıcaq yaz künlerini hatırlay, o vaqıt olar kamera qapılarınıñ açıq "yemlikler" vastasınen bir-birinen laf ete ediler. Şimdi, azatlıqta bulunğan Vladıslav Yesıpenko, dostuna mektüpler yaza ve onı serbest Ukrayinada körmege ümüt ete", — dep temsilcilikniñ haberinde qayd etildi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız