18 mayıs künü Ukraina qırımtatar genotsid qurbanlarını aña. 1944 senesi bu künü tañ atqanda İosif Stalinniñ emirinen İİHKİçki işleriniñ halq komissariatı bölükleri Qırımdaki qırımtatarlarnıñ evlerini aylanıp, olarnı tez vaqıtta çıqaracaqları aqqında haber etip başladılar. Bir gecede 200 biñge yaqın adam sürgün etildi.
Qırımtatar halqınıñ genotsid qurbanlarını añuv künü içün "Suspilne Qırım"-nıñ taqımı, "Hatıra" adlı vesiqalı leyhasını azırladı. Şeritniñ ilk kösterüvi, mayısnıñ 18 künü saat 14:15-te Suspilne Yayınlavınıñ Birinci kanalında ve "Suspilne Qırım"-nıñ YouTube kanalında olacaq. Aşağıda leyha qaramanlarınıñ ikâyeleri aytıla.
Adamlarnı yük vagonlarında çıqardılar
Zera Suleymanova Özbekistanda doğdı. Onıñ qorantası 1944 senesi sürgün etildi. O, balalıqtan sürgünlik nasıl olıp keçkenini oña aytıp bergenlerini ayta.
"İnsanlarnı yük maşinalarınen demiryol vokzallarına alıp kettiler, andan olarnı yük vagonlarında esasen Orta Asiya memleketlerine alıp kettiler. Saba maşnalarnıñ gürültisi eşitildi, köpekler uvuldap başladılar. Soñra milis keldi, olar qartanamğa ve beş balağa şeylerni toplamaq içün biraz vaqıt berdiler. Quran ve onıñ anda daa biraz un bar edi. Bu onıñ alğan şeyidir. Ve olarnı şu vagonlarğa ve soñra - Suren stantsiyasına oturttılar. Andan olarnı vagonlarğa alıp kettiler. Uzaq Şarqqa, Sibirge, Özbekistanğa. Adamlar, balalar yolda ölgen ediler", — dey o.
Tarihçı Oleg Bajannıñ aytqanına köre, Şuralar Birliginiñ basqılar maşnası, tamam yoq etmek içün çalışqan — ve o, qattı etnik temizlevlerden biri edi.
"Er bir qorantada eñ azdan eki Devlet havfsızlıq hızmetiniñ hadimi ve birer içki işler askeri celp etildi", — tarif ete tarihçı.
Umumen 5 biñge yaqın operativ terkibi ve 20 biñden ziyade asker celp etildi, olar adamlarnı Özbekistanğa ketirmek içün doğrudan-doğru demiryol vokzalına yollamaq kerek ediler.
Sürgün etilgenlerniñ deyerlik yarısı elâk olğan
Elzara Galimovanıñ bitasını sürgünlik vaqtında anasınen ayırıldılar.
"O, tek eki yaşında edi, ve eki yaşındaki bala 1944 senesi mayıs 18-de nasıl yalıñız qalğanını bizge añlamağa pek qıyın oldı. Yani, büyük ihtimal, 44 yaşında olğanda, qart qartanası bir yerge bir şeyler ketirmek içün ketti, bazı soy-soplarına, ve olar böyleliknen ayırılıp iç bir zaman körüşmediler", – dedi o.
Qırımtatar milliy areketiniñ malümatlarına köre, sürgünlik vaqtında deşetli şaraitlerde, aşsız-suvsız, em de sürgünlikte qırımtatar halqınıñ aman-aman yarısı elâk oldı. Erfan Qudusovnıñ qartanası elâk oldı.
"Menim qorantamda bu qadar adam ölgenini bile bilmey edim. 1944 senesi mayıs 18-de sürgünlik olıp keçkende, şu daqqası qartanam bütün qorantadan başqa yerde edi. Ve anda kimse soramay edi - qaydasıñ, nesiñ. Onı bir eşelonnen Bağçasaraydan, aileni ise – Simferopolden Aqmeçetten başqa soyünen sürgün ettiler. Olar 300-500 km uzaqlıqta Asiyağa, çeşit vilâyetlerge oğradılar. Adamlarnı böyle etip çıplaq yerge taşladılar, anda iç bir şey olmağan çöl edi. Ve adamlarnıñ büyük sayısı hastalıqlardan, açlıqtan öle edi. Qartanam öyle ayta edi. Ve menim qartanam açlıqtan 1945 senesi, sürgünlikten tamam bir yıl keçken soñ – 1945 senesi mayıs 18-de öldi", – tarif ete o.
Sürgün etilgenlerine resmiy tarzda Qırımğa qaytmağa tek 1989 senesi izin berdiler
Sağ qalğanlar on yıllar devamında mahsus qasabalarda yaşamağa mecbur oldılar. Bu mahsus kontingent dep adlandırılğan, andan adamlarnıñ çıqmağa aqqı olmağan ve başqa vatandaşlıq aqlarından marum olğan territoriyalarnıñ adı edi. 1940 senelerniñ soñunda sürgünlikte tarihiy vatanğa qaytuv oğrunda qırımtatar milliy areketi doğdı. Küreşniñ şekilleri ve usulları çeşit-türlü edi. Olarnıñ arasında, birinciden, petitsiya tedbiri, Qızıl meydanda narazılıq aktsiyaları, çadır şeerlerini yerleştirüvidir. Qırımtatarlarnıñ açıq narazılıqları fırqasınıñ yuqarı reberligini 1967 senesi ŞSCBŞuralar Sotsialistik Cumhuriyetlerniñ Birleşmesi Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Fermanını qabul etmege mecbur etti ve bu emir, qırımtatarlarğa Vatanğa qaytuv aqqını berdi. Lâkin bu ruhset tek kâğıt üzerinde edi.
Fotoda Riana Erecepova bir qaç qorantanı Özbekistandan 1968 senesi Qırımğa ozğara. Lâkin olarnı yarımadağa çıqarmadılar - qorantalar Herson vilâyetinde yerleşmege mecbur oldılar. Sürgün etilgenlerge Qırımğa qaytmağa resmiy ruhseti 1989 senesi berildi.
2015 senesi boş aynıñ 12-de Ukraina Yuqarı Şurası, sürgünlikni genotsid dep tanıdı ve mayısnıñ 18 kününi Qırımtatar halqınıñ genotsid qurbanlarını añuv künü olaraq ilân etti.
"Hatıra" – sürgünlik aqqında Suspilne-niñ vesiqalı leyhasıdır
Suspilne Qırım-nıñ "Hatıra" adlı vesiqalı leyhası, mayıs 18 künü saat 14:15 Suspilne Yayınlarınıñ Birinci kanalında ve Suspilne Qırım-nıñ YouTube kanalında kösterilecek.
Filmniñ qaramanları üç nesil qırımtatarlardır. Malümatnıñ bir qısmı, işğal etilgen Qırımda çıqarıldı.
"1944 senedeki qırımtatar halqnıñ genotsid şaatlarnıñ sayısı yıl-yıldan azlaşqanına köre, böyle vesiqalı filmni yaratmağa müim edi. Buna köre, bu faciası aqqında hatırasınıñ saqlanılması – kelecek nesillerniñ maqsadıdır. Bundan da ğayrı, tek Kiyevdeki degil, şivdi işğal etilgen Qırımdaki qaramanlarnı da qayd etmege müim edi. Çünki Qırım, onlarce asır devamında qırımtatarlar içün irişilmez, hayaliy toprağı edi. Yarımadanıñ zemaneviy işğali sebebinden, afsus ki, o tekrarlanğan. "Hatıra" leyhasını Qırımda seyir eteceklerine ümüt etemiz", – tarif etti leyha prodüseri Oksana Eminova.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız