2022 senesi kiçik aynıñ 24-ünden soñ işğal etilgen Qırımda daa eki yañı taqiqat izolâtorını açtılar. Bu sene ise dörtünci SİZO açtılar. Uquq qorçalayıcılar aytalar ki, bu SİZOlar sahte siyasiy davalarğa mücibi tevqif etilgen tek Qırım sakinleri içün apishane olmay. Tutulğan ukrainalılarnı yañı işğal etilgen topraqlardan, Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerinden yarımadağa alıp keteler.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppası tutulğan, status ve advokat alamağan, Aqmescitteki yañı izolâtorlarda tevqif etilgen 53 Ukraina vatandaşı aqqınad bilgiler topladı.
Yañı izolâtorlar
2014 senesine qadar Qırım yarımadasında Aqmescitte tek bir taqiqat izolâtorı çalışqan edi. O, ceza sistemasınıñ şübelengenlerni tutmaq içün yerlerge ihtiyacını qanaatlendirgen edi. Faqat yarımada zapt etilgen soñ 2015 senesi işğalciler daa eki taqiqat izolâtorını qurmağa başladılar.
2014 senesi siyasiy sebeplerden (terror faaliyeti, diversiya ve casuslıq) Ukraina vatandaşlarını tutmağa başlağan soñ eski taqiqat izolâtorında, 1. SİZOda, boş yer olmadı. İzolâtor binası 18. asırda qurulğan edi. Bazı tevqif etilgen qırımtatarlarnıñ dedeleri anda da "qarşı inqilâbiymilliy qırımtatar teşkilâtı"na ait olmaqta qabaatlanıp oturğan ediler.
Bina temel ceetinden tamir etilmeli, kameralar tolu, tevqif etilgenler nevbet şeklinde yuqlaylar ve sanitar olmağan şartlarğa sıq sıq şikâyet eteler. İzolâtor 806 insan içire bile, amma sabıq siyasiy mabüslerniñ sözlerine köre, anda daa çoq insan otura.
"Ayaqyol da yoq edi, tek tabanda eki delik bar edi, suv töküci çalışmay, ayaqyol aş yerinden öz ellerinen yapılğan perdenen bölündi. Suv musluğında tek suvuq suv bar. Pencereler camsız edi, pencerelerni töşeklernen qapatalar", – böylece sabıq siyasiy mabüs Kazım Ametov 1. SİZOnıñ şartlarını tasvir etti.
Azat etilgen soñ Rusiye Federal ceza hızmetine qarşı dava açtı ve para tazminatını aldı. İnsan itibarını aşalağan şartlarda 13 aylıq tevqiften soñ "makeme" 145 biñ ruble tazminatını berdi. Canavar ve itibarını aşalağan şartlar sebebinden 2019 senesi Ametov Avropa insan aqları makemesine dava yolladı. Bu, Avropa insan aqları şartnamesiniñ 3. maddesiniñ bozulmasıdır. Qarar alâ daa berilmedi.
2022 senesi arman ayında açıq irişimde malümat yayılandı ki, işğalciler ekinci taqiqat izolâtorını qayd ettiler – 340 yerge. Bir ay içinde 2022 senesi orta küz ayında aynı adreste üçünci izolâtor, 8. SİZO, qayd ettiler. Bundan evel 2015 senesi ekisini qurmağa başladılar. Bir sene içinde onı qurıp bitirecek ediler, faqat işler 7 senege uzatıldı. Rusiye Federal ceza hızmetiniñ müdiriniñ muavini vazifesini yapqan Oleh Korşunov, Aqmescitte ekinci izolâtornıñ qurucılığına ayırılğan 193 million ruble masraf etmekte qabaaltladılar.
Rus devlet mudafaa siparişi çerçivesinde üç senede işğal etilgen Qırımda daa bir, dörtünci, taqiqat izolâtorını açmağa planlaştıralar. Rus ceza hızmetiniñ başı Oleksandr Kalaşnikovnıñ sözlerine köre, anda biñ beş yüz insan içün yer yaratmağa planlaştıralar.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ araştırıcısı İrına Sedovanıñ sözlerine köre, işğal etilgen yarımadada tevqif yerleriniñ sayısını arttırmaq ihtiyacı, Rusiyeniñ Ukrainağa tolu miqyaslı tecavuzı başlağan soñ em Qırımda, em de yañı işğal etilgen topraqlarda tutulğan insanlarnıñ sayısınıñ artmasınen bağlıdır.
"Kerçekten de işğal devrinden evel SİZOda tek cinaiy davalarda şübelengenler tutulğan ediler. Şimdi anda çoq siyasiy mabüs, halqara gumanitar uquqnı bozaraq vatandaş maddelerine mücibi maküm etilgen esir etilgen askerler bar. Bundan ğayrı, izolâtorda yañı işğal etilgen topraqlarda tutulğan ve SİZOda maküm etilmegen tevqif etilgen tınç yaşağan vatandaşlar bar", – dep İrına Sedova ayttı. O tüşüne ki, Aqmescitte yañı SİZOlarnıñ qurulmasınıñ añlaması bar: apishane hadimleri, faal arbiy areketler zonası yanında çalışmağa istemeyler.
***
2022 senesi kiçik ayda tecavuzdan soñ ruslar, işğal izolâtorları ve "makemeleri"niñ işini idare etmediler, bunıñ içün tutulğan Ukraina vatandaşlarını ya Qırımğa ya da Rusiyege (Taganrog, Roctov-na-Donu, Moskva) yollaylar. Olar, "filtleştirüv", mağazlarda soratuvlar ve işkencelerden soñ Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerinde esir etilgen askerler ve tınç yaşağan vatandaşlar ediler.
Qırım izolâtılarında Ğola Prıstannıñ şeer başı Oleksandr Babıç, Hersondan göñülli İrına Ğorobtsova, Hova Kahovkadan ATO veteranı ve jurnalist Serhiy Tsığipa, Ukraina Pensiya fondunıñ Herson vilâyet idaresiniñ başınıñ muavini Yaroslav Juk ve Herson vilâyetinden Ruslan Abdurahmanov bulunalar.
"Gaz borusında diversiya" aqqında davada 17 senege maküm etilgen siyasiy mabüs ve qırımtatar siyasetçisi Nariman Celâl Suspilnege añlattı ki, em eski, em de yañı izolâtorlarda hadimler, Ukrainanıñ cenübiy vilâyetlerinden tevqif etilgen insanlarnen özlerini daa şiddetli tutalar. Olarğa qırımatatarlarnen laf etmege yasaq etkenler:
"Olarnı 1. SİZOnıñ qadın bölüginde tutqanda qum renkli urba kiygen mahsus askerler qaravul vazifelerini yapa ediler. Olar içün bir bölük boşattılar. Pencerelerni maden yapraqlarınen qapatıldı. Olar ellerini köterip ve qıyışıp, koridorlarda kete ediler. Olar ketkende ya da balaklava kiygen şu mahsus askerler ketkende bizge divarğa dönmege emir ete ediler. Başqa tevqif etilgen insanlarnen olarnı tutmay ediler. Tek FSBge taqiqat areketlerine ketkenler kesil keçile edi. Olarnı etap etkende olarğa sıq sıq közlerini qapata, qapınen ura ediler. Özüm bunı kördim. İmkânı olsa, insanlar uruv aqqında ayta ediler", – dep Celâl añlattı.
“Yañıdan terbiylev”
Advokat Oleksiy Ladinniñ sözlerine köre, yañı taqiqat izolâtorı "etraf müitten tamamınen ayırıldı ve andaki şartlar daa şiddetlidir". 2. SİZOnıñ tüm odalarında künde 24 saat devamında çalışqan vediokameralar bar. Bu SİZOğa kelip, tutulğan insanlarnıñ şahsiy eşyalarını alıp çıqaralar.
"Tevqif etilgenlerge berilgen ve apishane tükânçığında alınğan bütün eşyalarnı alıp çıqaralar ve böyle degen "baulhane"de saqlaylar. Bu qanunsız, çünki posılkalarda çoq vaqıt saqlanamaycaq aşayt mahsulatı bar. Olar bozula ve çürüy. Tutulğan insanlarnıñ saip olğanları aşayt mahsulatını qısmen bereler. Nasıl sistemağa köre bunı bergenlerini kimse bilmey. Tüşünem ki, sadece qaravulnıñ istegine köre bunı yapalar", – dep Ladin emindir.
İşğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonında "Hizb ut-Hahrir davası" tevqif etilgen qırımtatar Leman Zekeryayevni keçken sene mayıs ayında eski izolâtordan yañı SİZOğa keçirdiler.
"Avtovokzalnıñ merdiveninden ketkende yani "açıp ketkende" özüni aşalanğan ve cinaiy qanunnameniñ bütün maddelerine köre qabaatlı duyasıñ. Uralar ve bağıralar, sögüneler. Tizlerime çökkenim yer maña kösterdiler. Eşyalarımnen paketlerni maña attılar ve bazıları bozuldı. Meni tizlerime çöktirdiler ve yüzümni tabanğa qoydurdılar ve ellerini kötertiler, bütün tevqif etilgen insanlar çıqqanda böyle tura edim", – dep makeme oturışında Leman Zekeryayev añlattı.
1. SİZOnıñ işaretinen olğanına ve anda teşkerigenine baqmadan onıñ elyazmaları, kündeligi ve dinnen bağlı kitaplarını alıp çıqardılar. Adam olarnı tapmaq içün qaravulnı eşyalar mağazına ketirmege rica etti, amma o sacede qırımtatar adamını sögdi.
"Birazdan aqşam teneffüsinde er kes ögünde meni "yañıdan terbiyelemege" qorquttı. Rusiye gimnini ezberlemege de emir etti. 2 saat içinde meni mağazğa ketirdiler: yüzüm tabanda, ellerim köterildi, ayarlarım ayrı – bu adiy bir areket edi. Hadim meni aşalamağa ve aqaret etmege başladı, öz "doğrulığı"nı bir qaç uruvnen pekitti. Rusiye gimni bilmedim. Bunıñ içün ekincisi (eki hadim anda bar edi) yanıma keldi ve ayaqlarıma urdı. Amma o zaman men endi 10 daqqadır böyle tura edim. Men lafnıñ manasızlığını añlap, olarnıñ sualleri ve tariklerine cevap bermege toqtadım... Daa bir kere ayaqlarıma urdı ve men tizlerime tüştim. Birden ellerge turamadım, çünki kerginlik sebebinden ayaqlarım zayıf oldı. Tizlerim ve buğumlarım pek ağıra edi", – dep tevqif etilgen Zekeryayev vaziyetini añlattı.
Birazdan onen aynı kamerada oturğan insanlar oña añlattılar ki, 2. SİZOda daa az rica etmek, tek turmuş sebeplerinden şikâyet etmek kerek. 2023 senesi küzde Zekeryayevniñ cinaiy davasınıñ bilgileri makemege yollandı, onı ise Rostov-na-Donudaki SİZOğa etap ettiler.
Statussız tevqif etilgenler
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ başı Olha Skrıpnık, 2023 senesi insan aqları bozmaları aqqında senelik esabat taqdim etkende qayd etti ki, Qırımda reinelerniñ sayısı artıp tura.
"2022 senesi kiçik aynıñ 24-ünden başlap Qırım, yañı işğal etilgen topraqlardan insanlarnıñ tutulğanı bir yer oldı. Ve tamam bunıñ içün biz, işimizni coğrafiya ceetinden kenişlettik. Şu cümleden Herson ve Zaporijjâ vilâyetleri üzerinde çalışmağa başladıq. Rusiye tarafından anda tutulğan çoq tın yaşağan insan işğal etilgen Qırımğa sürgün etildi", – dep uquq qorçalayıcı bildirdi.
Ukraina vatandaşlarınıñ çoqusı, inkomunikado statusında alâ daa tutula. Yani Rusiye, olarnı tevqif etkenini tasdıqlamay. Olarnıñ aqrabalarına qayda bulunğanlarını bildirmek imkânı yoq.
"Olarğa advokatlar ketmege tırışqanda olarğa cevap bereler ki, böyle insanlar mında yoq. Olarnıñ takdiri belli degil, olarnı tapmaq pek zor. Olarnıñ Qırımda qalğnaları ya da Rusiyege sürgün etilgenlerini ögrenmek pek zor", – dep Skrıpnık añlattı.
Qıqım uquq qorçalayıcı gruppası, yañı işğal etilgen topraqlar tutulğan ve Qırımğa sürgün etilgen 53 Ukraina vatandaşı aqqında BMTa qayd etilgen bilgilerni berdi.
Advokat Emil Qurbedinov añlattı ki, yañı taqiqat izolâtorında reberniñ izni almadan tevqif etilgen insannen körüşmek mümkün olmay.
Göñülli İrına Ğorobtsovanen alâ daa körüşemedi. 2022 senesi amyıs ayında Herson sakini öz evinde tuttılar. O vaqıttan berli aqrabaları onı körmediler. Ana-babası Qurbedinovnen advokat añlaşmasını imzaladılar, amma onıñ SİZOğa İrınağa ketmek ıntıluvları muvafaqiyetsiz edi.
"Onen körüşmege üç kere tırıştım. Eki kere eski SİZOda maña ayttılar ki, o anda bulunmay. Üçüncü kere men yañı SİZOğa kettim. Maña ayttılar ki, anda tek erkekler oturalar. Faqat 2. SİZOda bulunğan ve azat etilgen qadınnıñ bilgilerine köre, Ğorobtsova andadır. Qırım FSVP, onıñ anda bulunğanını alâ daa red ete. Amma bundan evel "İİN"e hitabıma olar cevap berdiler ki, o Qırımda tevqif etildi", – dep Qurbedinov añlattı.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
