Ukrain imlâsına köre yarımadanıñ sakinlerine Qırım sakinleri degil, qırımlı aytmaq kerçekten doğrumı? Ve ne içün qırımtatarlar, qırımlı olğanlarını tüşüneler. Bu munaqaşa, tilşınaslıq sıñırlarından çıqtı ve Suspilne Qırım, bu meseleni ögrenmege para berdi.
İnternette "Qırım sakinleri" söz ibaresini yazsañız, Qırım sakinlerininiñ tamam böyle ıstılanen adlanğanları haberler, maqaleler, videolarğa tahminen 175 biñ bağlantı köre bilirsiñiz. Faqat, ukrain sarfına köre bu doğru degil.
Tilşınas ilimleri doktorı Svâtoslav Verbıç añlattı ki, qırımlılar, kataykonimdir. Yani bir topraqlarnıñ sakinlerini adlandırğan bir ıstıladır. Onıñ sözlerine köre, Qırım sakinleri içün kataykonim, "qırımlı" olmalı. "Qırım sakini" ıstılası, ukraim imlasına qarşı olğan çoq senelik ruslaştıruvnıñ neticesidir.
Ukraina MİAnıñ Ukrain tili institutınıñ ukrain tili tarihı ve onomastika bölüginiñ ilmiy işçisi Svâtoslav Verbıç bildirdi ki, "Qırım sakini" ıstılası, insan tarafından yapılğandır.
“Vinnıtsâ adı, "ts"nen bite, qaidelerge köre bu toponimden katoykonim "vinnıçanın". Mında "ts" ya da "ç" negizi bar. Yoq, doğrumı? Buna köre Qırım sakini katoykonımı, suniydir. O, rus tilini tesiri astında yapılan. Ruslar, onı "Qırım yarımadasınıñ sakinleri"nden yaratqanlar. Qaidelerge köre "Qırım"dan çoqluqta "qrımtsi" yapamız. Böylece teklikte "qrımets" ve "qrımka" olur, — dep Verbıç añlattı.
Faqat bu meseleniñ daa bir inceligi bar. Qırımttaar milliy parlamentiniñ qararlarına mücibi qırımtatarlar ve qırımlı, ya da ukrain tilinde "qrımtsi", resmen teñ adlardır. Qırımtatarlar tarihını araştırğan Martin-Oleksandr Kıslıynıñ sözlerine köre, sürgünlik yerlerinden kütleviy olaraq qaytqan vaqıt qırımtatarlar özüne "qırım" sözüni qaytara ediler, bunıñ içün birinciden Rusiye imperiyası, bundan soñ Sovier birligi, esir etilgen halqqa tatar adını bergen. Amma em han devrinde, em de şimdi yañı işğal devrinde özüni qırımlı, yani "qrımets" adılandıra ediler.
“Qırım hanlığından ketken Qıırm hanlığından kelgen insanlar, misal içün Osman imperiyasında olgunda ve öz aslını belgilemek içün onı qullanğan ediler. 2014 senesi yañı etnonimlerni yañıdan qullanmağa başladılar, çünki asıl, özdeşlik meselesi çıqtı ve bu, tecavuzcı olğan Rusiyeniñ ketirgeni telükelerden özüni sıñırlamaq içün bir ıntıluvdır", — tarihçı, ilim namzeti Martin-Oleksandr Kıslıy qayd etti.
Qırımtatar tilinde, başqa milletten kelgen Qırım sakinleriniñ adlarınıñ analogları yoq. Yani "qırımlılar", qırımtatarlar ve Qırımnıñ başqa sakinleridir. Tarihqa köre böyle oldı, dep Taras Şevçenko adına Kıyiv Milliy universitetiniñ qırımtatar tili ocası Abibulla Seit-Celil añlattı. Onıñ sözlerine köre, 18. asrınıñ soñuna qadar Qırım hanlığında yaşağan er keske qırımlı degen ediler. Ve çoqusı qırımtatarlar olğan ediler. Tamam o vaqıt ukrainalılarğa da qırımlı degen ediler.
“Qırımda yaşağan, amma qırımtatar olmağan insanlarğa sadece "Qırımda yaşağanlar" deyler. Ukrainalılar em siyasiy ad olaraq, em de qavmiy ukrainalılar arasında mu1qayese keçirüv aqqında laf eteyim. "Ukrainalı", Ukrainada yaşağan insan, Ukrainanıñ sakinidir. "Ukrain" ise tamam Ukrainanıñ qavyim sakinidir. Buna köre "qırım", "qırımlı" ve "qırımtatar" sözleri arasında farq tapmaq mümkün", — dep Abibulla Seit-Celil hulâsa çıqardı.
Bir taraftan, ukrain imlâsınıñ qaidelerine köre bölgeniñ sakinlerine qırımlı demek. Başqa taraftan ise tamır halqınıñ çoq asırlı adı, yani katoykonimnen aynı olğan etnonim. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarov tüşüne ki, Qırımnıñ bütün sakinlerine qırımlı demek kerekmey.
“Eger şimdi bu qırımlı sözüni Qırımnıñ bütün ealisine desek, bu yarımadanıñ tamır halqı yoq eter. Qırınm, qırımtatar halqınıñ qavmiy ve tarihiy toprağıdır ve kataykonim yani bir bölgeniñ ealisiniñ adını yaratanda pek diqqatlı olmaq kerek. Rastkelgen ve bizge teklif etilgen adlar, bizim içün uygun olmay", — dep Meclisniñ başı qayd etti.
Qırımtatarlarnıñ milliy parlamenti — Qurultay — ya qırımtatar ya da qırımlınıñ tamır halqınıñ adı olacağını qarar bermeli. Faqat Qırımnıñ 10 senelik işgali sebebinden oturışlar keçirilmez. Vekillerniñ çoqusı işğal astındadır. Meclisniñ başı Refat Çubarov qayd etti ki, yarımada işğalden azat etilecek soñ "qırımlı" meselesiniñ al etilmesi ve katoykonimnen aynı olmaması içün bu tür oturışnı teşebbüs etecek.
Telegram, Viber ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
