Volodımır Putinniñ tarih olaraq adlandırğanına ayrı sentimenti bar. Buña baqmadan onıñ aytqanı çoq laftan añlayışlı ola ki, aqiqiy tarihiy keçkennen degil, onıñ sahte formasınen meraqlana.
Tarihiy vaqialarnıñ serbest interpritatsiyası vastasınen Rusiye, Ukrainağa qarşı tecavuzını aqlay, öz ülkesinde repressiya rejimini qorumaq içün tarihiy ve siyasiy sahte delillerni qıdıra ve ilâhre.
Putinniñ ilânları, lafları ve maqaleleri bile – rus sahte tarihiy malümat bermesiniñ kiçik qısmıdır. Buña dalıp, sıq sıq keçken aqqında laf etken Telegram kanalları, botlar, devlet mediaları ve başqa porpagandacılarnı körmek mümkün. Biz, bu sahte malümatnıñ çoqusını körmeymiz.
Suspilne Qırım, Qırım tarihınıñ araştırıcısı ve "250 sene sahtedir: Qırım tarihınıñ rus mifleri" ve "Skoropadskıy ve Qırım: Qarlışıqtan birleşüvge" kitaplarınıñ müellifi Serhiy Hromenkonen Qırımnıñ keçkeni aqqında eñ büyük feykler, tarih vastasınen meselelerni delil etüv ve sahte tarihiy malümat berüvni yoq etüv usulları aqqında laf etti.
Serhiy bey, ne içün Rusiye tamam sahte tarihiy malümat o qadar sıq sıq añlata ve oña o qadar çoq vasta masraf ete?
Bu, uqquiy delillerniñ kemliginen bağlıdır. Rusiye, al etemegeni meselenen qarşılaşqanda ve şu cümleden halqara uquq vastasınen onı al etemegende sahte tarihiy malümat berir. Eñ ayan misal, elbette Qırımdır.
Böylece, Rusiye yarımadanı zapt etmege istey. Bunı yapmaq içün onıñ uquqiy delilleri yoq, aslında 1991 ve 2014 seneleri arasında Qırımnı Ukrainanın toprağı olaraq tanığan eñ az dört yüz çeşit türlü, şu cümleden halqara, vesiqa imzalandı. Ve şimdi bunı keri qaytarmaq mümkün olmay, BMTnıñ Baş Assambleyası da Ukrainanıñ topraq bütünligini tasdıq eter... Tamam bu tür zamanlarda Rusiye, böyle degen "tarihiy deiller"ni qullanır. "Ebet, – dep Kremlde aytalar, – halqara uquq Qırımnı Ukrainanıñ toprağı olaraq tanıy. Amma tarihiy adaletke köre..." – ve, elbette olar içün pek faydalı olğan keçkenke ekskurs başlay. Rusiye er vaqıt Soviet birliginiñ teşkil olunması devrine qayta, o zaman Qırım Rusiyeniñ toprağı edi; Rusiye imperiyasına qayta, o zamanda Qırım Osmanlı Devleti astında edi. Rus propagandacıları bu aqqında laf etmege toqtamaylar, çünki olar içün pek faydasız olır.
Neticesinde Rusiyeniñ tarihiy delillerni qullanmasını aytmaq mümküm olmay – o, sahte tarihiy delillerni qullanır, sahte tarihiy malümat beriri. Ve onıñ öz aqlılığını başqa usulnen tasdıq etmek içün iç bir imkânı olmağanı içün bunı yapar.
Tolu miqyaslı tecavuznı aqlayaraq, prezident Putin, "milletsizleştirüv" ihtiyacı aqqında ayta, yani 1945 senesinden soñ Almaniyanıñ tarihiy tecribesine atıf eter. Çünki öz tecavuzını aqlamaq içün başqa bir sebebi yoq. Ukraina, rusiye topraqlarını ücüm etmedi, Ukrain gumanitar interventsiya içün sebep bere bilgen bir areket yapmadı ve ilâhre.
Biz endi pek yahşı bilemiz ki, Rusiye – olacaqnı evelden aytılmaz keçkennen bir ülkedir. Rusiye keçkeninden mümkün olğan er şey çıqarıp, istenilgen şekilde añlatmaq mümkün. Tarih vastasınen böyle delilker qullanılmasınıñ eñ büyük meselesi nedir? Çünki bunı tek ruslar qullanmazlar.
Birinciden bunıñ çalışmağanı içün bunı yapmaq mümkün olmay. Bizim dünyamıznıñ aynı orta tarihı bar ve onı deñiştirmek mümkün olmay. Amma onı [tarihnı] sebep olaraq qullanmaq içün bütün taraflar, keçkenge aynı yanaşmalar aqqında añlaşmaq kerekler. Bunı yapmaq mümkün olmay, çoq ğayret köstererek bile. Bir cemaat bile normal şekilde inkişaf olsa, yani şiddeti tolitar rejiminde degil yaşasa, olarnıñ keçkenge aynı bir yanaşması olmaz.
Qırımğa qaytaraq: ruslar içün erte sovet ve imepriya devirlerine atıf etmek faydalıdır, çünki o zaman yarımada Rusiyeniñ qısmı edi. Osmanlı devirge atıf etmek tamamınen yasaqtır, çünki o printisp vastasınen Türkiyeniñ Qırım üzerinde suverenitetini tanımaq kerek olır edi. Amma bu, em siyasiy ceetten, em de Rusiyeniñ menafaatı ceetinden tamamınen manasızdır! Şimdi ise Qırımnı Türkiyegemi bermek?
Bunıñ içün ruslar, olar içün añlaşılır ve faydalı devirde qalmaları vastasınen duydurmay boysundırıp areketlerini idare eterler. Türkler ise, misal olaraq, Qırımğa öz aqqını esaslamağa istese ediler, üç yüz sene evelki degil, beş yüz sene evelki vaqialarğa atıf eter ediler. Keçkende er vaqıt bir vaqia tapmaq mümkün, öz menfaatına köre onı deñiştirmip añlatmaq ve sahte neticeler çıqarmaq mümkün. Ve aksine, başqa taraf ta öz vakıasını tapıp, qarşı neticelerin çıkara bilir. Bu manasız laflar asla bitmeycek. Tarihqa er vaqıt daa teren ve teren dalmaq mümkün, ket-kete, yañı delillerni tapmaq mümkün.
Keçken asırda cenkler arasındaki senelerde Avropa bunı yaşadı. Natsizm ükümet oldı, pekitti ve tarihiy adaletni qaytarayıq dep Ekinci cian cenkini başlattı. Aşalayıcı Versal barışığı, milletlerni bölme, tarihiy topraqlar... Er kes añlay ki, bunıñ qaysı neticesi oldı: cenk, kütleviy azaplar. Ve tamam bunıñ içün Ekinci cian cenkinden soñ insanlar sıñırlarnı faalca tüzetleştirmege başladılar. 1975 senesi Helsinkide NBSE yüklenleyici aktını imzaladılar. Oña mücibi, sıñırlarnıñ küvetli yañıdan baqılması yasaqlandı. Bunıñ içün bu ceryanın başlangıç noqtası bar, amma soñu yoq: bir kimsege böyle degen tarihiy adaletni qaytarmağa izin berseñ, başqaları da bunı isterler. Bunı toqtatmaq mümkün olmaycaqtır.
Tamam bunıñ içün haqlara uquqta iç kimse tarihqa atıf etmez, er kes şimdiki siyasiy añlaşmalarğa atıf eter. Ve tek o zaman şimdiki siyasiy añlaşmalar işlemeycek vaqıt, muayyen qavmiy-demogrfik faktorlarına esaslayaraq bazıda muqayt adımlar yaparlar. Amma millet ya da dinge diqqat celp etilse de, insan elli sene evel inanğan ve yerleştirgen bir kimsege degil, şimdiki vaziyetke esaslarlar.
Qırım mevzusını temelli tarzda ögrengeniñiz içün yarımadanıñ tarihı aqqında eñ büyük dört mit qaysı?
Em, birinci noqta: Qırım – başlanğıçtan berli tek rusiye toprağıdır". Ruslar şunı aytalar: "cedvelge aluvnıñ neticelerine baqıñız, ve körersiñiz ki, Qırımda yaşağanlarnıñ deyerli altmış faizi ruslardır. Demek ki, özümizge öz şeyimizni qaytardıq". Bes belli ki, şimdi Qırım – qavmiy ruslarnıñ çoqluq olğanları kerçekten [Ukrainadaki] tek bölgedir. Amma bu nasıl oldı, dep soramaq kerek. Eki yüz elli sene devamında Rusiye yarımadadan qırımtatarlarnı mecburen çıqaruv siyasetini keçire edi ve böylece Merkezi Rusiyeden Rusların Qırımğa getire edi.
Böylece, 1873 senesi Qırımnıñ ealisiniñ eñ az doqsan beş faizi qırımtatarlar edi, faqat 20. asırnıñ başlanğıcında ruslar ve qırımtatarlarnıñ faizi aynı oldı, 1944 senesi ise qırımtatarlarnıñ çoqusı yarımadadan çıqarıldı ve o, tamamınen rus bölgesi oldı. İmperializm, sürgünlik, aqiqiy manasınen ırqçılıq neticesinde böyle vaziyet oldı. Qırımnı rus küvetine çevirdiler. Elbette, başlangıçta o böylece olmağan.
Bu uydurma – bütün dünyada rus agentleri, şı cedvelge aluvlarnıñ neticelerine diqqat etkenleri içün absolüt toptır. Ğarpta da adaletsiz analitikacılardan Aqyarnıñ ruslar tarafından qurulmasını, bu şeerniñ rus olmasını ve ilâhre elitmek mümkün. Amma kerçekten de Qırım – pek eski yazılı tarihnen bit bölgedir. O, Rusiyeniñ yazılı tarihından daa eskidir. Ve ruslar Qırımnı qaba quvetnen zapt ettiler. Bu, Qırımnıñ er vaqıt Rusiyeniñ parçası olğanı manasına gelmez. Yarımadanı üç biñ senelik yazılı tarihınıñ rusiye devri tek beş buçuq faizidir. Sovet devrine baqsaq, Qırım sovet Rusiyesiniñ bir parçası olğanından daa uzun zaman sovet Ukrainasınıñ parçası edi. Bunı da añlamaq müimdir.
Ekinci müim feyk – qırımtatarlar, Qırımnıñ tamır halqı sanki olmaylar, olar moğol devrindenlerdir. Ve bu, yañlış ve yapılan areketlerdir.
Kerçekten de qırımtatarlar moğollarnen kelmegenler. Qırımtatarlar – mında Orta asırlarda yaşağan yerli qırım turk halqlarınıñ nesilidir. Moğollardan olarğa tek sülâle qalğan, ve bütün dünya içün bu normal bir şey. Merovinhler alman sülâlesi Frenkistannı alman ülkesine çevirgen. Skandinav Rürıkovıçlar Rusta bizim atalarımıznı skandinavlarğa çevirmegenler. Böylece de Çengiz Handan kelgen Geraylar moğol sülâlesi, Qırım sakinlerini Moğollara çevirmegen.
Yapılğan areketler ise – tamır halqı meselesi, keçkende bir topraqta yaşağanlarnen bağlı olmay. Birinciden bu, muayyen qaideler ve şartlarğa uyğunlıq meselesidir. Misal olaraq, sıñırlarnı tüzetüv vaqtında tamır halqı muayyen bir topraqta yaşamalı, onıñ öz devleti olmamalı, amma bazı öz-özüni idare etüv miliy organları olmalılar. Qırımtatarlar, bu şartlarda uyğulardır: olar, öz devletligini coydılar, amma em rusiye imperiyasınıñ aneksiyası vaqtında, em Sovet Birligi devrinde, em de müstakil Ukraina vaqtında Qırımda yaşağanlar. Olarnıñ milliy öz-özüni idare etüv sisteması bar – Qurultay, Meclis.
Yani tamır halqları meselesi – siyasiy cevapkârlıq meselesidir. Ukraina, qırımtatarlarnı tamır halqı olaraq tanımağa endi qarar berdi, Rusiye ise tanımay. Ruslar tüşüneler ki, tamı halqları tek kiçik sayıda, 50 000den az ola bilirler. Eger seniñ biraz çoqça insanın olsa, böyle aqlarğa saip olmazsıñ. Qırımtatarlarğa Qırımda nasıldır qoşma siyasiy aqlarnı bememek içün bunı yapalar.
Üçünci noqta – 1954 senesi aqqında büyük bir miftir. Misal olaraq, sovet qanunlarına baqmadan sanki saroş Hruşçovnıñ Ukrainağa Qırımnı ediye etmesi. Episi bu uydurmadır. Hruşçovnen bir alâqası yoq, 1954 senesi o, tek şahıslı bir ükümdar degil edi. Başqa insanlar da berüv aqqında vesiqalarnı imzalağanlar. Şu cümleden, Malenkov ve Voroşılov. Bunıñ içün saroş ya da saroş olmağan Hruşçovnıñ bir manası yoq.
Aynı zamanda tek kiçik aynıñ 19-ında degil, yarım sene devamında sovet qanunlarına mücibi yarımadanı berüv ceryanı devam ete edi. Ebet, meseleler çıqqan: Sovet Birliginiñ Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumı öz emirnen kiçik aynıñ 19-ında Qırımnı beremegen. Bu, tek bütün Parlamentniñ prerogativası edi. Amma birazdan o sene çiçek ayında Parlament eki qanun tasdıqlağan: birincisi – Qırımnıñ berimesi, ve ekincisi – Qanunnamege değişmeler kirsetüv aqqında. Yani er şeyni tükettiler, sovet Qanunnamesine mücini er şey uyğunlaştırğanlar.
1978 senesi yañı Qanunnameler tasdıqlanğanda rusiye bölgeleri cedvelinde Qırım yoq edi, o Ukrainanıñ toprağı edi. Yani Sovet Birliginde er şey añladılar, er şey qanunlarğa mücibi ve doğru tarzda olğan. Ve bir şeyniñ sovet qanunlarına mücibi olmaması aqqında bildirme ıntıluvları, tek sovet qanunlarnıñ bilmemesini kösterir. Episi bu.
Ve dörtünci, soñunda – Qırımnı Ukrainağa qartopnen çuval kibi bergenler, Qırım sakinlerini sanki kimse soramağan. Qırım sakinleri bir devlette yuqlağanlar, başqa uyanğanlar ise bir devlette. Bu, zemaneviy bir miftir. Belki, onı Putin tüşünip çıqarğan.
Kerçekten de Qırım sakinleri er şey pek yahşı añlağanlar. İlk qış ayınıñ birinde Qırımda Ukrainanıñ mustaqilligini destek etken bir referendum keçirilgen ve Qırım sakinleriniñ elli dört faizi ukrain mustaqilligini destek etken. Yani er kes er şeyni açılaydın tarzda añlağan ve anda ekstremal bir şey olmağan.
Nasıl sahte tarihiy malümatqa eñ semereli tarzda qarşılıq körstermek mümkün? Çünki şimdi dünyada er bir feyk ya da yapılğan areketlerni nezaret etmek ya da muayyen qorunma usullarını tüşünip çıqarmaq kerekligi aqqında munaqaşalar devam eteler. Bu aqqında ne tüşünesiñiz?
Fikrimce, sahte malümatqa qarşı yüzden yüz semerelice çalışacaq bir usul yoq. Bazı insalarnıñ, eñ yahşı sebeplerden uydurmalarnı tarqatmaları – faydalı ahmaq ayrı meselesidir.
Eger añlı sahte malümat berüv aqqında laf olsa, mahsus ögretilgen insanlar onı tüşünip yazalar ve olar, duyğular vastasınen onıñ tarqatılmasına anahtarlarnı qıdırırlar. Feyklerni tarqataraq, az insan bazı akademik ilmiy şeylerge diqqat celp eter. Adetince duygulara diqqat celp etip, bunı yaparlar ve böyle beyanatlar yuqunçlıdır. Ve kerçek qıdırıcılar feykni baqmadan ve doğru olmağanını yazmadan ve onı tarqatmağa başlamadan evel sahte malümat tarqatılacaqtır. Arqasına baqmaq, tek olacaq şey.
Belki, qarşılıq köstermek içün tek usul – evelden umumiy maarif seviyesni arttırmaqtır. Yani insannıñ bazı shate malümat körgende bu postta yazılğan ya da videoda kösterilgen malüamt doğru olmağanını bilmesidir. İlk teessurat qaldırmaq içün ekinci fırsat olmaycaqtır.
İnsalarğa, olarnıñ yañlış olğanlarını köstermek – istiqbalsiz bir şeydir. Men böylece tüşünem ve eminim. Mark Tven, ğaliba, ayttı ki, insannı aldatmaq, onıñ aldatılğanını isbatlamaqtan daa çoq qolaydır. Çünki o zaman şahsi ruhiy mehanizmler çalışmazlar ve insanlar inanğanları şeylerin qorçalamağa başlarlar.
Suspilne Qırım içün Prıymak Oleksiy
