Bir vaqıtları Qırım deñiz, dağlar ve turistik biznesnen bağlı edi. 2014 senesine qadar er yıl millionlarnen raatlanıcı bu yerge kele edi. Lâkin Rusiye işğali neticesinde yarımada arbiyleştirilgen bir bölge oldı. Rusiye bu yerge on biñlernen arbiylerini, silâsı, raketa komplekslerini ketirdi ve yerli iqtisadiyatnıñ temeline dotatsiyalarnı qoydı.
Suspilne Qırım, bir vaqıtları turist yarımadası Rusiye tarafından arbiy bazağa çevirilgenini añlata.
Halit Bilâlov — 2014 senesine qadar Qırımda qavehanesi, yedi fastfudı ve Eski Qırımnıñ merkezinde restoranı olğan restorancı edi. İşğalden soñ o, Kıyivge ketti, anda öz şarqiy aşhanesini qurdı. Tuvğan yarımadası aqqında onıñ tek divarlarda olğan resimleri hatırlata.
"Olar pek eski. On ya da daa çoq yaşında ola bileler. Ve olar er vaqıt yanımda, bütün hanelerimdelerdir", — dep ayttı o.
Halitniñ sözlerine köre, Qırımda yerli sakinler turistik biznesnen oğraşa ediler.
"Ballı baqlava satığ plâjda yürgen adamlar bar edi. Qavehanelerni qurğan, çiçeklernen oğraşqan adamlar bar edi. Er kes yaz mevsiminde çalışa edi, qış mevsiminde ise er kes raatlana edi", — dep restoran müdiri qayd etti.
Qırımda turizm: uydurma ya da kerçek?
İşğalden evel soñki yılda yarımadanı tahminen 5,5 million turist ziyaret etti. Amma cenk başlağanınen Qırım turistik bölge statusını coya başladı.
İşğalcli memuriyetniñ malümatına köre, 2023 senesi yarımadanı altı million turist ziyaret etti. Amma kerçek başqa. Qırımnıñ ğarbiy yalısı, bir vaqıtları plâjlarnen tolu olğan yerde, şimdi boş tura. Esas raatlanıcılar — Rusiye imtiyazları olğanlar: ocalar, bedava poçta berilgen içtimaiy hızmet hadimleri.
"Rusiye Federatsiyası öz arbiyleştirüv ceryanınen Qırım yarımadasını yoq ete, yani olar sanki turizm inkişafına, yasaq etilgen zonalarnıñ quruluvına ve başqa topraqlarğa çoq para ayıra, amma kerçekten anda kimse barmay, kârlı degil, bu astyapı şimdi arbiyleştirilgen qısm olaraq qullanıla", — dep Ukraina prezidentiniñ Qırım Cumhuriyetindeki temsilcisi Olğa Kurışko qayd etti.
Bundan ğayrı, turistik astyapı bozula. Bir vaqıtları biñlernen musafirlerni qabul etken musafirhaneler ve pansionatlar şimdi ya arbiyler tarafından qullanıla, ya da idare etilmegeni ve yatırım yapılmağanı içün yoq etile.
Bir vaqıtları öz başına yetken Qırımnıñ turizm biznesi şimdi dotatsiyağa muhtac. 2023 senesi Rusiye bücetinden sanayınıñ sözde destegine eki milliard ruble ayırıldı. Qırımğa şimdi tek ruslar bara, dep Ukraina prezidentiniñ QMCdeki temsilciligi ayttı.
Yarımadanıñ askeriyleştirilüvi
Turistlerniñ eksilğanınen beraber Qırım Rusiye arbiy bazasına çevirile. Tarhan Qutta işğalciler raketa-lokatsiya komplekslerini, radarlarını, "Bastion" ve "Pantsir-S1" AM sistemasını yerleştirdiler.
"Duşman Qırım toprağına inanılmaz miqdarda raketa silâsını kirsetti. Bu ava mudafaası sistemasıdır — maqsadı bes-bellidir. Herson vilâyetinde müim arbiy-strategik obyektlerini, em de astyapı obyektlerini qorçalamaq içün. Belli ki, olar büyük miqdarda raketa silâsını, hususan, Ukrainanıñ cenübine ara-sıra ateş açqan balistika raketalarını, qoydılar", — dep yedek polkovniki, Baş ştabnıñ hadimi Vladıslav Seleznöv qayd etti.
Qırım yalı kenarlarındaki çuqurlar ve qoruqlardaki arbiy poligonlar — kerçekten arbiy maqsatlarğa hızmet etken astyapı qısmıdır. Seleznöv qayd etti ki, işğalden soñ qurulğan Tavrida yolu tehnika acele avuştırıluvı içün qullanıla. Cenkniñ başında Qırım köprüniñ strategik emiyeti de büyük edi.
Aynı zamanda Rusiye işğalcileriniñ areketleri Ukraina Mudafaa quvetleri tarafından cevapsız qalmay. Arbiy deñiz quvetleriniñ malümatına köre, keçken sene Rusiye, büyük gemilerini Qırım körfezinden Novorossiyskke avuştırmağa mecbur oldı. Bundan da ğayrı, USQ yarımadadaki ava limanları, silâ anbarları ve AMSnıñ komplekslerine defalarca ücüm etti.
İşğalniñ etraftaki müitke tesiri
Qırımnı arbiy bazasına çevirmekten ğayrı, işğalciler yarımadanıñ etraftaki müitine 14 milliard dollarlıq zarar ketirdiler. Bu zararlar, Keriç boğazında tankerler mazut yağğan soñ Ukraina Devlet teşkerüv idaresi tarafından qayd etildi. Bu felâketniñ aqibetleri Qırımnıñ ekosistemasına zararlı tesir etti: plâjlarda neft mahsulatları qaldı, yarımada suvlarında ise ölü quşlar ve yunus balıqları peyda oldı.
Bundan da ğayrı, işğalden soñ ruslar Qırımnıñ tabiat qoruqlarınıñ vaziyetini bayağı fenalaştırdılar, anda faal arbiy talimler keçirile ve arbiy poligonlar qurula. Bu da qoşma kirlenüv ve tabiat resurslarınıñ yoq etilmesine yol aça.
İşğalden soñ Qırım
Qırım bugün tek işğal etilgen topraq degil, biñlernen insan içün ğayıp etilgen evdir. 2014 senesinden başlap, cenk başlanğanına qadar yarımadadan eñ az 100 biñ Qırım sakini çıqıp ketti, dep Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi qayd etti. Soñki üç yıl devamında köçip kelgenlerniñ sayısı belli degil edi.
"Biz, tamır Qırım sakinlerimiz, 10 yıldır evge qaytıp olamaymız. Bu kerçekten acayiptir. Qırımnen qoranta bağları olğanlar meni añlar. Qırım — küç yeridir, ve siz oña barıp olamaysıñız", — dep 2016 senesi Olimpiada oyunlarınıñ tunç medalisti, bediiy gimnastikacı Anna Rızatdinova tarif etti.
Mustafa Cemilev de yarımadanen ekinci mecburiy ayırılğan soñ soñ tuvğan Qırımınaa qaytmaqnı tüşüne. Qırımtatar halqınıñ lideri qayd etti ki, onıñ içün ve biñlernen qırımtatar içün bu tek istek degil, ayat maqsadıdır.
"Anda ne olsa olsun — çöl olsa bile — biz vatanımızğa qaytacaqmız. Qırım — tek deñiz degil. Bu insanlar, bu tarihımız, ecdatlarımız, Vatanımızdır", — dep Cemilev qayd etti.
Facebook, Instagram ve Telegramda haberlerimizni oquñız, bizim YouTubeve TikTokımıznı baqıñız
