1991 senesi ilk qış aynıñ 1 Ukrainara refendumı keçken. Umumen aman-aman 32 million insan iştirak etken. Aynı zamanda yarısından ziyadesi — Qırımnıñ 54% ve AqyarnıñСевастополь 57% Ukrainanıñ devlet mustaqilligine qol tutqanlar. Ukrainlerniñ 90%-dan ziyadesi, Mustaqillik aktnıñ ilân etilmesiniñ tasdıq etüvi içün rey bergenler.
Referendumnıñ neticeleriniñ ilân etilmesinden soñ, Qırımnı mustaqil Ukrainanıñ qısmı olaraq dünyadaki ülkeler tanımağa başladılar. Baştan bunı Poloniya ve Kanada etken, bir qaç kün soñra olarğa Litvaniya ve Latviya qatnağanlar. Tek 1991 senesi ilk qış aynıñ 1 içinde mustaqil Ukrainanı devletlerniñ 50-den ziyadesi qabul etken.
Suspilne Qırım, o vaqıt Qırımda ne olıp keçkenini ve referendumınıñ neticelerine qırımtatarlarınıñ nasıl tesiri olğanı aqqında tarif ete.
Tarihiy ilimler namzeti Andrey İvanets, birinci vaqıt içinde referendumnıñ aqiqiy olğanına dair Kiyevniñ şübesi olğanını hatırlay.
"Kiyevde referendumnı keçirmek kerekmi, belki de neticeleri başqa olacaq dep eyecanlana ediler. Ayrıca, demokratik quvetlerniñ qorquları edi. Amma Ukrainanıñ idaresi, o vaqıt referendumnı keçirmege qarar bergen ve o, strategik ceetinden doğru bir qarar edi", — paylaşqan İvanets.
Tarihçınıñ sözlerine köre, Rusiye, Ukrainanıñ mustaqilliginiñ ilân etüvinden soñ Qırımğa olabilgen şikâyetlerine dair dostane olmağan bildirmelerni yapqan. Moskvanıñ malümat kanalları yarımadada çalışmağa devam etip pek şiddetli olğan ediler. Buna baqmadan, Qırımdaki (54,19%) ve Aqyardaki (57,07%) saylayıcılarnıñ çoqusı, mustaqil Ukraina içün rey bergenler.
"Mustaqil Ukraina, insanğa medeniy munasebetini, iqtisadiy ihtiyaclarnı temin etip lâyıq yaşayışına insanlarnıñ arzusını kerçekleştirmege fırsatını berecegine qırımlılarnıñ ümüdi çoq edi", — qayd etti tarihçı.
Rusiye, Qaradeñiz fllotnıñ ayırıluvı vaqtında yarımadada isyan etici munasetini peyda ettirip Qırımnıñ statusı aqqında sualni kötermege başlağanda, qırımlılarnıñ rey berüv neticeleri Ukrainağa yardım etkenler. 1992 senesi Qırımnıñ alıp berilmesiniñ qununsızlığı aqqında rusiye parlamentiniñ bildirüvleri bar edi. Kelecek yıl Aqyar Ukrainağa alıp berilmegeni aqqında Rusiye tarafından bildirüvler eşitilgen. Amma referendum neticeleri RF-na Ukrainadan Qırımnıñ zapt etüvine dair stsenariyni kerçekleştirmege keder etkenler.
Ukraina mustaqillik ğayesine yarımadadaki tamır halqı qırımtatarlar qol tutqanlar. O vaqıtqa qadar sürgünlik yerlerden evge qırımttarlarnıñ thaminen 100 000 soyu qaytqan.
Qırımtatar halqınıñ Meclis başı Refat Çubarov, çoqusı sürgünlik yerinde olğanına baqmadan aman-aman 73 yıllıq toqtaluvından soñ qırımtatar halqınıñ ekinci qırımtatar milliy qurultayını toplağanlarını hatırlay. Qurultay vekilleri qırımtatar halqnıñ temsilcillik organı olğan Meclisni seçip alğanlar.
Referendumnıñ bir qaç aftası evel Aqmescitte ukrain devletiniñ mustaqilligine nasıl qol tutmaq içün qarar bergen Qurultay vekillerniñ konferentsiyasını keçireler.
"Ukrainanıñ mustaqillik aktınıñ qabul etüvinde mıtlaqqa qaytacağımıznı körgenimiz içün ukrain devletiniñ mustaqilligine qarşı çıqqan qırımtatarlarnı bilmegen edim, çünki bizge qarşı cinayetlerni yapqan Moskvadan ketemiz", — hatırlay Meclis başı.
Qırımtatar halqnıñ Meclisiniñ esas maqsadı, Mustaqillik aktnıñ ilân etüviniñ tasdıqlaması içün yarımadanıñ ealisiniñ yarısından az sayısı rey berüvine yol bermemesi edi.
"Qırımda endi Qırımtatarlar bar olğanı, olarnıñ reyleri sayesinde müsbet reyini bergen sayısı 54%-dan ziyade olğan. Qırımtatarlarnıñ reyleri, Qırım, Ukraina mustaqilligine qol tutıp olğanlarınıñ sayısı ealiniñ yarısından daa az olabilgen vilâyeti olmamasına imkân bergenler. O, Rusiyenen ileride nasıl qullanılabilgenini tek tasvir etip olamız", — qayd etti Çubarov.
Meclis başı iddia etkeni kibi, qırımtatar milliy ruhı, o vaqıt Ukraina milliy demokratik quvetlerinen pek yaqın işdeşlikte bulunmaqta edi.
"Qırımtatarlarnı rey bermege çağırğanda, demokratik ülkeni qurulğanımız mustaqil Ukrainada aqlarımız qaytarılabilgeni aqqında laf etken edik. Ukrainanıñ mustaqilligini demokratik qurumı ve demokratik ümdelerinen bağlay edik. Biz içün bir-birinden ayırılmaz şeyi edi", — yekün çekti Refat Çubarov.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
