Ruslar işğal etilgen Qırım müzeyinde yarımadanıñ işğali vaqtında zapt etilgen "Zaporijjâ" ukrain deñizaltı gemisini köstermege planlaştıralar. Bu kibi bildirüvler yaqında teşviqiy kütleviy haber vastalarında peyda oldı. "Zaporijjâ" — Ukraina deñizaltı flotunıñ birinci ve yekâne çoq maqsatlı gemisidir.
Defense Expressniñ arbiy deñiz mütehassıs, I dereceli sabıq kapitan Volodımır Zablotskıy geminiñ hususiyetleri, onıñ 2014 senesi işğalciler tarafından zapt etilmesi, komandanlığınıñ hainligi ve ruslarnıñ oña olğan planlarını añlattı.
"Mina ve torpedalarnen silâlanğan çoq maqsatlı deñizaltı gemisi"
"Zaporijjâ" 641 leyhalı deñizaltı gemisi — mina ve torpedalarnı taşıya bilgen çoq maqsatlı, büyük suvastı gemidir. Gemi Sankt-Peterburgda qurulğan edi. 1971 senesi qara qış ayında SSCBniñ arbiy deñiz flotunıñ terkibine kirdi.
"Onıñ uzunlığı — 91 m, keñligi — 7,5 m, batırılması — 5,1 m, yaldav suratı — 16 tüyüm suv üstünde ve 15 tüyüm suv altında, batırılma terenligi — 280 m, sıñırlı batırılma terenligi — 380 m. Yani bu, daa çoq dalıp olamağan terenliktir, çünki o, parçalanacaq", — dep Volodımır Zablotskıy añlattı.
Onıñ aytqanına köre, deñizaltı gemileri telükesizlik sebebinden bu terenlikke tüşmeyler. Çünki böyle şaraitte gemiler ğayıp ola edi.
"Zaporijjâ" deñizaltı gemisi 533 mm kalibrli altı ög ve dört arqa torpeda qurulışınen silâlanğan, 22 torpeda ya da 32 minanen donatılğan.
Bu suvastı gemisi 90 kün devamında çalışa bile, dep ayta Zablotskıy. Yani, üç ay devamında 70 insandan ibaret olğan taqımnı — deñizciler, çavuşlar ve zabitlerni — aşaytnen temin ete bile. Soñkisi adetince gemide 11-12 insandan ibaret. Demek ki, gemide olar içün er şey bar.
"Ukraina deñizaltı flotunıñ birinci ve yekâne gemisi"
Deñizaltı gemisi SSCBniñ Arbiy deñiz quvetleriniñ Şimaliy flotunıñ, soñra — Baltiya, soñra ise Qara deñiz flotunıñ terkibine kirdi. 1997 senesi, sabıq SSCBniñ Qara deñiz flotunıñ Ukraina ve Rusiye Federatsiyası arasında bölüngen soñ, gemi Ukraina Arbiy deñiz flotunıñ terkibine kirdi.
"O vaqıt, deyler ki, ruslar Qara deñiz flotunda daa yahşısı olmağanı içün, üç gemi teklif ettiler. Ve Ukraina reberligi bu deñizaltı gemisini sayladı, o, bu üç gemiden eñ yahşısı edi", — dep mütehassıs qayd etti.
1997 senesi arman ayınıñ 1-de gemi Aqyarda Ukraina Arbiy deñiz quvetleri kününe bağışlanğan paradda iştirak etti. O vaqıt komandanı üçünci derece kapitanı İvan Cemela edi. O vaqıt Mudafaa naziri Oleksandr Kuzmuk oña Kıyivniñ Volodımır katedral kilsesinde muqaddesleştirilgen arbiy-deñiz bayrağını berdi. Zablotskıy bunı büyük bir vaqia dep adlandıra.
Ve soñra, mütehassısnıñ aytqanına köre, "künlük işler" başlandı. Gemi üzerinde büyük tamir işleri yapıldı, aman-aman 10,5 yıl devam etti. Amma tamir işleri içün para ayırılmadı.
"Bu pek ağır bir vaziyet edi, akkumulatorlarnı satın almaq içün para yoq edi, olarnı satın alğanda ise, olarnı yerleştirmek içün para yoq edi. 2001 senesinden 2011 senesine qadar, aman-aman 10,5 yıl devamında, bu büyük tamir işleri yapıldı. Taqımı yoq edi, er şeyi yoq edi, amma soñunda gemi muvafaqiyetnen tamir etildi", — dep Zablotskıy añlattı.
2012 senesi çiçek ayında deñizaltı gemisi deñizge sınavlar içün çıqtı. 2011 ve 2012 seneleri "Barışıq farvateri" Rusiye-Ukraina talimlerinde, 2012-2013 seneleri Ukraina ve Rusiye Arbiy-deñiz quvetleri kününiñ umumiy qayd etilmesinde iştirak etti.
"O, Ukraina deñizaltı flotunıñ yekâne ve birinci gemisi edi. O vaqıt formal olaraq brigada teşlik etildi, amma taqımnıñ tek bir deñizaltı gemisi edi ve o arbiy azırlığını temin ete edi. Bu bir okean gemisi. Aslında, Qara deñiz içün öz imkânlarına köre pek büyük edi, amma başqa bir şey yoq edi", — dep I-nci derece pensiyalı kapitan hatırladı.
Geminiñ Rusiye tarafından zapt etilmesi: komandanı bayrağını tüşürmege emir etip, işğalcilerge hızmet etti
2014 senesi Qırımnıñ işğali vaqtında Rusiye o vaqıt yarımadada bulunğan Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ gemileriniñ çoqusını zapt etti. Zablotskıynıñ fikirince, bunıñ sebibi em hainlik, em de qararsızlıq oldı.
Tek Ukraina deñiz qoruvı gemileri istisna oldı. Olar Azaq deñizine, Mariupolge, Berdânskqa ve Odesağa vaqtında kirdiler. Alınğan gemiler arasında "Zaporijjâ" deñizaltı gemisi de bar edi.
2022 senesi oraq ayında Rusiye tarafını tutqanı içün Devlet taqiqat bürosı (DTB) geminiñ komandanı Robert Şageyevge devlet hainliginde şübeli olğanını bildirdi. Oña 15 senege qadar apis cezası berile bile. UHHniñ qayd etkenine köre, Rusiye işğali ve "Zaporijjâ" deñizaltı gemisiniñ qamaçavı vaqtında komandanı Ukrainanıñ yekâne deñizaltı gemisini küreşmeden teslim etti ve Rusiye Qara deñiz flotunda hızmet etmege devam etti. Şimdi Şageyev Ukrainağa qarşı cenkleşe.
"Bir qaç kere, teessüf ki, Ukrainağa komandanlar hainlik ettiler, olar bayraqnı tüşürmege ve gemilerini teslim etmege emir ettiler. Deñizaltı gemisiniñ komandanı Şageyev de aynı böyle yaptı. O, qırımtatardır. O, ihtisasiy deñizci degil, dep aytmaq mümkün degil. O, birinci derece kapitanı, "Zaporijjâ" gemisiniñ dörtünci ve soñki komandanı edi. O, bayraqnı tüşürmege emir etti, taqım bölündi: bir qısmı komandannıñ emrine riayet etti, belki de, Rusiyege hızmet etmege niyetlengen ediler. Qalğanları — Ukraina antına sadıq qaldılar ve qıtağa tahliye etildiler", — dep Zablotskıy añlattı.
2014 senesi saban ayınıñ 22-nde ruslar "Zaporijjâ" ukrain deñizaltı gemisini zapt etkenine baqmadan, onı flotuna kirsetmediler. Onı Aqyarnıñ Şimaliy körfezinde yerleştirdiler.
"Rusiye flotunıñ "deñizaltı" gemisi müzeyi"
Volodımır Zablotskıynıñ aytqanına köre, 2019 senesi işğalciler gemini müzey eksponatına çevirmek ğayesini bildirdiler. Onı da satmağa istey ediler. Şimdi kene Balıqlavada gemini qoymağa qarar aldılar.
"Bu deñialtı obyekti, Suvuq cenk vaqtında deñizaltı gemileri tamir etilgen yer, 12 gemini sığdıracaq qaya, amma bu gemi bu iş içün pek büyük", — dep tüşündi o.
Mütehassıs qoştı ki, işğalciler deñizaltı gemisini müzeyge bermege qarar aldılar, çünki o, olar içün qullanılamaz. O raketalarnen degil, tek torpedallarnen ateş aça bile.
Onıñ qayd etkenine köre, gemiler eñ çoq 20-30 yıl devamında çalışacaq, soñra ise "fizikiy ceetten eskirgen ve cenk talaplarına uymağan" sayılalar. Bu deñizaltı gemisinen de aynı şey oldı.
"Ukraina bücetiniñ parasınen onı tamir ettiler ve ne içün, işğalciler alışqanlar kibi, olar bunı qullanmaylar. İşte, olar onı müzeyge çevirmege isteyler. Amma bu "Zaporijjâ" deñizaltı gemisi müzeyi degil. Bu "Rusiye flotunıñ deñizaltı gemileri" müzeyi olacaq. Ukraina anda iç bir taraftan iştirak etmeycek, ondan tamğası, adı, bayrağı kibi bütün ukrain timsallerini alıp taşladılar", — dep mütehassıs hulâsa çıqardı.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
