Mustaqillik kününe bağışlanğan merasimler vaqtında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy "Palânıtsâ" yañı dron raketasınıñ muvafaqiyetli qullanuvını añlattı. Bundan soñ United24 tarafından azırlanğan video taqdimnamesi yayınlandı.
"Palânıtsâ"nıñ hususiyetleri ve o ukrain know how olıp olmağanı aqqında Suspilne Qırım, Ukraina silâ ve arbiy-sanayı kompleksi ve arbiy tehnikasınıñ közetüvinde ihtisaslaşqan Defense Express arbiy-analitik portalınıñ baş muarriri Oleh Katkovnen subetleşti.
— Ne içün "Palânıtsâ" "raketa-dron" adını taşıy?
Bu adlandıruv qurbanı, aksine bir şey aytamazsıñ. Belki de, bu işnen oğraşqan insanlarğa yañı, daa ziyade biraz yañlış olğan terminologiyalarnı uydurmak kerekmey. Ne taraftan? Raketa-dron — böyle bir şey yoq, videoda "rocket drone" dep ingliz tilinde yazılğan, videoda ise, onıñ reaktiv motornen donatılğanı açıq-aydın aytılğan, demek ki, bu raketa degil de, reaktiv drondır. Ya da “İskander”, ATACAMS, GMLRS idare etilmegen raketalardaki kibi, ya da SpaceX Falcon 9-da olğanı kibi raketa motorı qoyulmalı. Bu, ava olmadan çalışqan, yani oksitantnı avağa almağan raketa motorları, ve turboreaktiv motorlarnıñ miniatür olğanını aytalar, ve, elbette, atmosferağa ava ala.
Şunıñ içün "Palânıtsâ" raketa degil de, eñ azından bir reaktiv drondır. Amma şahsen men, uçuşını reaktiv motorı ve qanatlarınen yapılğan ve yerastı maqsatlarğa qarşı qullanılğan reaktiv dronnen qanatları ve dron motorı qullanılğan ve yerastı maqsatlarğa qarşı qullanılğan qanatlı raketa arasında ne farqı olğanını bilmeyim. Bu sebepten men mevcut terminologiyağa qol tutam, ve, menimce, kerçek şeylerni aytmaq kerek. "Palânıtsâ" — qanatlı raketadır.
— Yani şimdi Ukraina öz qanatlı raketalarını işlep çıqara bile. Bu pek yahşı bir şey. Siz ukrain qanatlı raketalarında olğan kiçik çaplı reaktiv motorı aqqında ayttıñız. Ukrainanıñ küçü ve imkânları barmı?
"Neptun"R-360 "Neptun" - Ukraina gemige qarşı qanatlı raketa. 2010-2020 seneleri Kıyivniñ "Luç" konstruktor bürosında işlenip çıqarıldı. 2023 senesinde, topraq maqsadlarına ücüm içün variant yaratıldı. 2020 senesi Ukraina Silâlı quvetleriniñ silâlanmasına R-360 raketinen "Neptun" RK-360MC yalı raketa kompleksi qabul etildi.nıñ alâ daa qullanılğanını köz ögüne alsaq, öyle olacağına ümüt etemiz. "Palânıtsâ"nıñ Neptun kibi reaktiv motorı olıp-olmağanı belli degil. Eger "Palânıtsâ"nıñ ölçüsi añlaşılğan olsa edi, obyektli laf etmek mümkün olur edi. MS-400 — kiçik çaplı bir reaktiv motorıdır. Çeh Cumhuriyeti kibi çetel memleketlerde yapılğan pek çoq başqa küçük reaktiv motorları da bar, ve bu tehnologiyağa saip olğan eñ yaqın memleketlerden biri, amma yekâne degil.
— Ukrain "Palânıtsâ" qanatlı raketasınıñ tehnikiy hususiyetleri nasıl?
Ve, kene de, eger biz reaktiv dron — kamikadze dronı aqqında aytsaq, bütün vazifeleri bir kerelik, amma pek parlaq uçuşnı yapıp, maqsadğa yetmektir. Aynı şeyni qanatlı raketa yapa — bir kerelik, amma pek parlaq uçuşnı yapıp, maqsatqa urıp, onı yoq etmektır. Bu, uçış-enüv yollarınıñ bozulması, yerastı komandanlıq noqtalarına ücüm etmek, bunkerlerge degil, tek teren komandanlıq noqtalarına ücüm etmek. Tabiiy ki, ava bombası kibi tarifler ola bile, amma er alda biz bir tarafqa uçqan bir şey aqqında aytamız. Tek bizler, United24niñ yayınlağanı videoda kösterilgen malümatqa esaslanıp bilemiz. Anda uçış mesafesini aytmaq mümkün — 600 km. Ukraina sıñırlarından bu aletnen ücüm etmek içün mantıqlı maqsatlar olaraq tayin etilgen ava limanlarına qadar mesafeni alsaq — 700-750 kmdir. Asılında biraz daa çoq, çünki, kene de, sıñırdan uzaqlaşmaq kerek. Ve daa bir müim şey — ükümet seviyesinde resmiy olaraq ilân etilgen fiyat. Bu, küçük seriyalı istisal seviyesinde 1 million dollarğa yaqın. Elbette ki, bu vastalar tam miqyaslı şekilde işlep çıqarılsa, fiyatları da daa da ucuz olur.
— Ne içün bu fiyatqa tesir etecek?
Bu mantıqlı bir esnas, çünki birinci örnekler yapılsa, fiyatı daa paalı olur. Kütleviy istisalğa kelip, ya da eñ azından seriyalı istisalğa kelip, bu daa ucuz ola. Başta 10 kişilik taqım yapalar, ve bu, kerçekten de, şahsiy bir vazifedir. Raketalarnıñ 20 esas tedarikçisi ola bile. Meselâ, büyük miqdarda birlemler içün sirapiş yapılğan soñ, birden toplu temin etüv emir etile ve seriyalı istisal teşkil etile, bu vaqıt bazı ameliyatlar sadeleştirile, istisal daa ratsional ola.
— Raketa dronınıñ arbiy qısmınıñ ağırlığı ve ihtimallı süratı ne qadar?
Resmiy videoda, "Palânıtsâ"nıñ tam ölçüsini tahmin etmek mümkün degil, ve bundan sebep, arbiy qısmınıñ ölçüsini tahmin etmek mümkün degil. Yani tezligini de belgilemege mümkün degil, çünki, diametrine köre, bu şeyniñ özü, anda ya kiçik bir reaktiv motorı, ya da biraz küçlü bir şey bar dep aytmaq mümkün, ve farqı büyükligi ola bile. Tabiiy ki, küçük çaplı reaktiv motorlarnen uçqan, amma saatte 400-500 km süratnen uçqan reaktiv dronlar bar. Bu endi pek süper, çünki adiy spiral dronu eñ çoq saatta 150-200 km süratınen uça. "Şahed"niñ süratı saatte 180 kmdir, reaktiv dron ise saatte 400-500 kmge qadar uça bile. Amma biz qanatlı raketa aqqında aytsaq, onda onıñ süratı 0,9 mah ola, yani saatqa ortalama 900 km, yükseklikke köre, amma saatqa 950 km — qanatlı raketa içün raatlıq süratıdır. Ölçüler aqqında aytsaq, şunı añlamaq kerekmiz ki, reaktiv motor, mahsulatnıñ ölçüsini qısqartmağa imkân bere. Storm Shadow raketasını alsaq — onıñ uzunlığı 5 metr, qanatları 3 metr, başlanğıç ağırlığı bir tonna, ve o 450 kilogramm ağırlıq taşıy. Aynı böyle bir dronnı, yani qanatlı raketanı, propellernen qurıp, fizikiy ceetten, teessüf ki, aynı ölçülerde yapıp olamay.
— Demek, uçuş mesafesinde "Palânıtsâ" "Storm Shadow"ğa yaqınlaşa?
Daa çoq! Çünki Storm Shadowda bu 560 km-dir. Amma, kene de, arbiy bölükniñ miqdarını bilmeymiz. Misal olaraq, 50-60 km-ge 450 kg ketirmek bir şey, 500 km-ge 50 kg ketirmek başqa bir şeydir. Ölçü olmadan, yani "Palânıtsâ"nıñ ne qadar büyük olğanını añlamayıp, qanatlarınıñ ölçüsini metrlernen, qurtumnıñ uzunlığını, qurtumnıñ diametrini añlamayıp, er şeyni aytmağa qıyın. Bu resim, açıqlanğan olsa bile, böyle bir tuzak ola, bu ressamnıñ hayalını teşkil ete bile. Bu resim tam degil, anda bazı tafsilâtlar yoq, meselâ, ava tübü, uçaqnıñ müendisiniñ çalışması içün kerek, o, anda kösterilmey. Duşmanğa yardım etmek ve kerçekte nasıl olğanını köstermek kerekmey, çünki, onıñ büyükligi, şekil-faktorı aqqında bile olsa, duşman evelden, meselâ, onıñ semereli tarqaluv meydanlığı, yani radar stantsiyalarında nasıl olacağını añlay bile. Bundan da ğayrı, o, oña qarşı uçmağa başlağanından evel, onı birden belgiley, yani duşman içün daima ilânlar yerine sürprizler yapmaq daa yahşıdır.
— “Palânıtsâ” avada nasıl oriyentirlene?
Bu qanatlı raketalar içün temel navigatsiya sisteması inersal navigatsiya sistemasıdır, yani sisteması özü ne qadar, ne derecede, ne qadar tezlikte uçqan aletniñ areket etkenini esaplay. Misal olaraq aytsaq, bu, közüñizni qapatıp, adımlarıñıznı saymaq kibi bir şey, qaysı yönelişte ketkenini bilip, mında barğanıñızğa esaslanıp, meselâ, büyük odadan aşhanege qadar, üç adım doğru, 10 adım solğa, ve anda oldıñız. Bu kibi bir şekilde, iyersiyal sisteması çalışa, bu da, elbette, giroskop, kompas, tezlik ölçevleri ve başqa vastalarnı qullana. Amma, meselesi şunda ki, ve bu pek ciddiy bir meseledir - inertsiya sisteması vaqtınca çalışqan sayın, esaplamalarda daa çoq hata ola. Adet üzre mesafeniñ 5%-i aqqında aytamız, yani 100 km, 5 km yañlış ola bile.
— Bundan da ğayrı, raketanıñ soñki basamağı yoq, lâkin "Palânıtsâ" ne qadar doğru?
Tamlığını arttırmaq içün qoşma navigatsiya sistemaları qullanıla. Eñ sade, ucuz, amma kerçekten de ğalebe qazanmaq içün pek qıyın, çünki kâinatnı idare etmek kerek edi ve yoldaşlarnı uçurmağa başlamaq kerek edi, yoldaş navigatsiyasıdır. Amma meselesi şunda ki, yoldaş navigatsiyası radioelektronik cenk vastalarına hassastır ve çalışıp olamay. Bu sebepten, tam qanatlı raketalar, yoldaş navigatsiyası olmadan çalışa bilecek qoşma navigatsiya sistemalarınen donatılalar. Bu TERCOM ya da DSMAC ola bile. TERCOM - bu raketa uçıp, astındaki topraqnı radioizotomernen ölçerip, onı esapqa alınğan topraqnen qıyaslay. Ve bu referent resimniñ koordinatlarına tam bağlılığı bar. DSMAC - aynı bir sistemadır, lâkin relyef yerine onıñ resmi qullanıla. Yani, raketa uçıp, özüniñ altında resim çıqara, koordinatlarğa bağlı olğan standart resimnen qıyaslay ve raketa kerçekten de topraqqa yöneli. Yani, o, misal içün, bir bina ya da özenniñ üzerinde uçıp, bu resimlerni bir standart ile qıyaslay ve öz yerini añlay bile.
— Ukrain qanatlı raketasınıñ navigatsiya sisteması nasıl?
Ğarbiy matbuat vastalarından alınğan malümatqa köre, ukrain dronları DSMAC kibi bir şeyni aldı ve qullana, amma maşna körüvine esaslana. Soñra, maşna körmesi tank, SAU, RSZVni tanımağa ve olarğa barmağa imkân berse, bunıñ kibi bir sistema, esasen, navigatsiya içün de qullanıla bile. İşte bu, maşna körüvi, şekil tanuvı ve qoyulğan resimniñ talili esasında - men buña DSMACnıñ yañı nesili aytam.
— Ya raketa dronı, REB vastalarını duyamı?
Resmiy videoda bu aqqında aytıla, ve, añlaşıla ki, bu, navigatsiya sistemalarınıñ bir sıra qullanuvını közde tuta. İnersial sisteması bar, yoldaş yardımınen signal ala bilgenine qadar tertip etile, ve aynı vaqıtta çalışa, meselâ, DSMAC, yani eñ yüksek uçuş mesafesiniñ doğruluğı, ve, meselâ, soñki yerde termal kamera yardımınen maqsatnıñ teşkerüvi - bu, sadece koordinatnıñ saqlanuvında öldürmek degil de, maqsatnı yoq etmek içün eñ yüksek ihtimal aqqındadır.
— "Palânıtsâ"nıñ areket süratı 500 km/saatqa yete, demek bu onıñ Ava Müdafaası sistemasınıñ zarar körgen zonasında bulunma vaqtını qısqarta?
Tamam, şunı añlamaq kerek ki, onıñ süratı 500 km/saatten çoq olsa, biz, kerçekten de, onı top ve artileriyanıñ zenit ateşinen urmaq ihtimalını red etemiz. Bundan da ğayrı, duşman, uçurımsız uçaqlarnı toqtatmaq içün, vertolötlarnı qullana. Helikopterniñ maksimal süratı saatte 300 kmdir, ve daa tez uçqan bir nişanı urmaq - bu fantastik bir şey. Şunıñ içün, reaktiv dron, qanatlı raketa aqqında laf ketkende, bizler Rusiye Federatsiyasında pek tarqalğan üç Ava mudafaası sistemasını birden yoq etemiz. Bular vertolötlar, zırhlı toplar ve pulemötlar. Amma raketa ziddiyetleri ve qırıcı uçaqlar içün maqsatnıñ ne qadar tez areket etkeni müim degil. Amma uçurımsız uçaqnıñ körünişinde farqı bar, çünki uçaq daa küçüktir. Ve, elbette, vaqıt meselesi bar, yani uçuş vaqtı. Bu pek müimdir. Çünki bir şey, spiral dronı saatte 150-200 km hızmetinde uçıp, Rusiye ava limanına 3-4 saatte kele, başqa şey, qanatlı raketa ise 10-20 daqqa içinde kele.
— "Palânıtsâ" içün, hususan Qırımda, ihtimal etilgen hedefler ne ola bile?
Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarında obyektlerge zarar ketirmek içün yapılğan sistemalarnıñ büyük qıtlığı bar. Ve mantıqqa köre, işğal etilgen topraqta qullanıla bilecek vastalarnıñ belli bir yedegi olsa, Rusiyege ücüm etmek içün kerek olğan vastalarnıñ qıtlığını yoq etmek kerek. Bu sebepten "Palânıtsâ" ve ilân etilgen ballistik raketa — bu, Ukrainanıñ endi olğanınıñ kopiyası degil de, Rusiye Federatsiyasına ücüm etmek kerek olğan vastalardır. Amma kene de: miqyas meselesi, yani, "Palanıç" sayısı işğal etilgen topraqlarğa yollanıla bilecek qadar büyük olsa, işğalli Ukrainağa da tanış olur, dep eminim.
— Qırım köpründe "Palânıtsâ"nen urmaq kerekmi?
Arbiy qısımnıñ ağırlığını bilmeymiz. Arbiy qısımnıñ ağırlığına ve çeşitine bayağı şey bağlı. Lâkin Qırım köprüsiniñ ögünde, duşman tarafından arbiy obyektlerni avuştırmaq içün endi sıñırlı şekilde qullanılğan Qırım köpründen obyektiv olaraq daa müim olğan pek çoq maqsat bar. Bu sebepten, birincisi — uçaq alanı, ekincisi — silâ anbarları, üçüncisi — uzaq mesafe aqqında aytsaq, elbette, Rusiye mudafaa müessiseleri. Rusiye mudafaa şirketleriniñ çoqusı, şu cümleden raketalarnı işlep çıqarğanları, Rusiye Federatsiyasınıñ merkeziy sanayı rayonında yerleşe, yani Moskva ve onıñ civarındaki rayonlarda.
— Qırımdaki maqsatlar aqqında aytsaq?
Misal olaraq, Keriçte "Zaliv" küçük raketa gemileriniñ, şu cümleden "Karakut" gemileriniñ, qurucılığınen oğraşa. Bu, esasen gemi tamiri ve gemi qurucılığı astyapısıdır, meselâ, Sevastopoldeki 13-ünci tamir zavodı. Statsıyalı olğan işhanelerden ğayrı, Qırımda 22-nci seneden berli zırhlı tehnika ve silâ saqlavı içün çalışqan tamir bazası bar, yani bu, zarar körmek kerek olğan qoşma obyektler.
Ukrain uzaq mesafeli "Palânıtsâ" aqqında ne belli
Arman ayınıñ 24-nde "Palânıtsâ" ukrain uzaq mesafeli raketa-dronınıñ birinci uruş qullanuvı olıp keçti. Zelenskıynıñ aytqanına köre, USQ onı muvafaqiyetnen qullandılar. Strategik sanayı naziri Oleksandr Kamışınanıñ aytqanına köre, bu raketa vaqtınca işğal etilgen topraqta Rusiye arbiy obyektine uruldı.
"Palânıtsâ"nıñ işlep çıqarılması aman-aman bütünley gizli. O, Rusiyeniñ tahminen 20 arbiy ava limanına yetkeni belli. Onı bir buçuq sene içinde azırladılar. "Palânıtsâ"nı zemin platformasından çıqaralar. Motor — turboreaktör. Onıñ fiyatı digerlerinden bayağı ucuz, ve onıñ inkişafı devam ete.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
