Eki buçuq senedir qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Rustem Useinov, öz ellerinen qurğanı ev yanındaki vagonda yaşay. 2021 senesi boş aynıñ 24. künü evi viran etildi. Rusiye yarımadanı işğal etilmeden evel ve 2014 senesinden soñ adam, Sudaq yanında öz ellerinen yapqanı evini qayd etip olmadı. Qırımdaki soñ 10 sene, 80 sene evelki qırımtatarlarnıñ sürgünliginen bağlı vaqialarğa beñzete.
Rustem Useinov 1944 senesi sürgünlik, eki kere coyulğan tuvğan evi ve Qırım içün küreşini Suspilne Qırımğa añlattı.
Ev içün küreş
Rustem Useinov, evi viran etilgen soñ yaşamağa başlağanı vagonnı köstere. Gaz ve ocaq aldı. Qave yapa.
"Eki sene soqaqta, çadırda yaşağan edim. Küneş astında o, tüsüni coydı ve yelnen yırtıldı. Bunıñ içün vagonçıqta yaşamağa başladım", — dep Rustem ağa añlata.
Ellerinen yapqanı evi 19 sene devamında turğan ev yanında vagonda yaşay. Rustem Useinov, 2021 senesi boş aynıñ 24. kününiñ tafsilâtlarını hatırlay. Tamam o kün onıñ evi yoq oldı. O zaman adam pnevoniya hastalığını çekip hastahanede buluna edi.
"Raatsızlanmağa başladım, keleyim, baqayım dedim. Keldim, azbarımda ise çoq avtomatçı, kâğıtlarnen nasıldır teftişçiler. Men ise "Mında ne yapasıñız?", dep soradım — "Ev viran etmege keldik!", dep cevap berdiler" — ağlap adam hatırlay.
İşğalciler evini yoq etmek içün Useinovnı qapını açmağa mecbur ettiler. Eşyalarımdan çoq şey alamadım. Onıñ qalp krizi oldı, acele yardım hastahanege onı alıp ketirdi. Ertesi künü çoq ev çöplügini kördi - yigirmi sene yaşağanı evden tek qalğan şey edi. İşğalciler, evini yoq etüv masraflarını adamnıñ pensiyasından alıp çıqardılar.
"Üç senedit evimden alınğan mülküm qayd olğanını bilmeyim. Amma olarnıñ hırsızlağanlarını pek yahşı kördim. Körgenleri yahşı eşyalarnı biricinden öz ceplerine alıp qoydılar. Bundan soñ episini büyük maşanağa qoyıp kettiler", — dep Rustem ağa añlattı.
O qoştı ki, evdeki eşyalarını qayd etip çıqarmalı ediler.
"Evden çıqarğanları er bir eşyanı yazıp qayd etmeli ediler - adı, sıra sayısı. Vesiqada ise tek 32 eşya qayd etildi. Eki aileniñ, menim ve oğlumnıñ ailesiniñ yaşağnı evde tek 32 eşya bar olğanına inanasıñızmı!" — dep adam hatırladı.
2000 seneleriniñ başında Sudaq yanındaki Qapsihor köyünde yaşamağa başladı — anda sürgünlikten evel onıñ ataları yaşağan ediler.
"Biñ sene evel bu yerde atalarım yaşağan ediler. Genç olğanda bir-birine qoşqan ediler. Bu yer, Ay-Sezer köyümizniñ eski yeridir", — dep qırımtatar adamı ayttı.
Onıñ bağçası ve balqurt sepetleriniñ turğan yerinden ne qalğanını kösterdi.
"İncir, çoq çiçek mında ösken edi! Kefe, Aqyar, Yaltadan bile insanlar bu çiçeklerni körmege ve fotoresimlerni yapmağa, urluqlar ve fidelerni almağa kelgen ediler. Şahsiy musafirhaneler, şifahanelerniñ saipleri kelgen ediler. Eki buçuq metr yükseklikte kannalarım bar edi", — dep adam añlattı.
Çoqtan evel boş yerde evimni qurdım. Sürgünlikten Qırımğa qaytqan soñ qırımtatarlar böyle yapqan ediler, çünki topraqnı olarğa bermegen ediler. Yigirmi senedir adam toprağı ve evini qayd etmege tırışa edi. Yarımada işğal etilmeden evel ve bundan soñ da bunı yapamadı. Ev viran etilgen vaqıt işğal etilgen Qırım Yuqarı makemesinde Rustem Useinovnıñ şikâyetnamesi baqılmadı.
"Evelki qarar aqqını almadı, apellâtsiya makemesinden qarar almadan evel ev viran etilemez edi. Men teftişçilge vesiqalarnıñ kopiyasını kösterdim. Olar, qarar aqqını almağanını ve evimnen bağlı er bir areket qanunsız olğanını bile ediler", — dep adam añlattı.
Useinovnıñ sözlerine köre, ruslar onı evinden marum etkenleri kibi vagondan da çıqarıp atmağa isteyler.
"Kelip, qapıda çıqarmağa talabınen bir kâğıçıqnı körem. Ve vagonımnı alıp çıqarmasam, öz başına bunı yaparlar, dep qorquttılar. Masraflarnı ise pensiyamdan alırlar. Amma men onı almaycağım", — dep qayd etti.
Vatan içün küreş
Rustem öz ikâyesini küreş adlandıra. Öz evi ve Vatanı içün. 80 sene evel sürgün etilgen onıñ halqınıñki kibi. 1944 s. genotsid vaqıtnda Qırımdan eñ az 200 biñ qırımtatar sürgün etilgen vaqıt kibi.
"Olar, bizim mında tamır halqı olğanımıznı añlamadılar. Biz mında yaşağan edik, yaşaymız ve yaşaycaqmız. Ve biz qırımtatarlarmız – şuradan soñ boşluqta Rusiyege ant etmegen tek halqımızdır. Başqaları ise Rısiye tarafından zapt etildi, oña ant etmege mecbur oldılar. Biz ant etmedik. Rus tarihçılarınıñ sözlerine baqmadan. Bu, olarnıñ hayali, amma aqiqatı degildir!" — dep Useinov qayd etti.
Rustem ağa, sürgünlikte ayatını hatırladı. O, Özbekistanda doğdı. Olarğa, balalarğa Vatanından sürgünlikni añlatmay ediler.
"Ana-babamız bu topraqnı öpken ediler. Amma bizim ana-babalarımız pek ikmetli ediler! Olar tek yahşı şeylerni añlata ediler. Qalğanını ise birazdan, başqa insanlardan ögrendik", — dep hatırladı.
1968 senesi ailesi Qırımğa köçti. Şura arkimiyetiniñ yasağına baqmadan telüke etip, Vatanına qaytqan ilk qırımtatarlar arasında edi. Ay Sezer köyündeki evinde başqa insanlar yaşağan ediler ve köyge olarnı yibermegen ediler.
"O zaman biz qaytqan soñ evlerimizde yaşağanlar bizni yanına yibermey ediler. Bunıñ içün qaytqan er kes Qırımnıñ çet yerlerine, çölge oturdılar", — dep adam qayd etti.
Qırımda Rustem yedinci sınıfqa ketti. Sürgünlikten qaytqan soñ Rusyem, uzun zaman devamında anasınñ cemidanlardan eşyalarımıznı alıp çıqarmağanını añlattı. Atalarınıñ yaşağanları köyge köçmege hayal ete edi.
"Anam, Özbekistandan alıp ketirgen eşyalarımıznen çavullarndan eşyalarımıznı uzun zaman devamında alıp çıqarmay edi. "Evge, öz köyümizge kelecek soñ anda eşyalarımıznı alıp çıqaracaqmız", dep ayta edi. Bamam vefat etmegence 19 sene devamında eşayalarımıznen tolu çavullar turğan edi. O vefat etken soñ anam: "E, men de mında qalırım", dep ayttı ve eşayalarımıznı alıp çavullarda çıqardı", — dep Rustem Useinov hatırladı.
O, atalarınıñ yaşağanları yer yanına oturıp, anasınıñ hayalini yerine ketirdi. Şura vaqtında qadimiy Ay Sezer köyüne Mijriççâ adı qoyuldı. Qapsihor ise qomşu köyüdir. Useinovnıñ añlatqanına köre, sürgünlikten evel babası oğlu içün qurğanı ev Mıjriççâda tura.
"Qanunlarğa köre menim babamnıñ qurğanı ev menimdir. 1944 s. vaqialardan evel köyümizde qurulğan soñ ev edi. Menim babam menim içün onı qurdı! Şimdi şu evde tecavuzcılar yaşaylar. Men ise mında yaşayım. Enid üç senedir mında qurğanım ev olmadan mındam", — dep qırımtatar adamı paylaştı.
Rustem Useinov, öz viran etilgen evi, bağçası ve gülzarı içün işğalcilernen küreşni Vatanı içün küreşi adlandıra.
"Vatan içün küreş qolay ve acısız asla degil edi. Er vaqıt bir şeyni qurban etmek kerek. Bizim küreşimizde ise bu, menim qurbanım olsun", — dep qayd etti.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
