Çingene — Qırım romaları, qırımtatarlarnen qısmen assimilâtsiya etilgen, qırımtatar muzıka ananeleriniñ saqlayıcıları olataq sayılğan toplulıqtır.
Qırımnıñ natsist işğali vaqtında yerli musulman memuriyetleri olarnı qurtarmağa tırıştı, olarnı qırımtatar cedvellerine kirsettiler. 1944 senesi mayısnıñ 18-nde sovet akimiyeti aynen bu cedvellerge esaslanıp çingenelerni yarımadadan sürgün etti.
Halqnıñ ikâyesi Ekinci cian cenki vaqtında Ukrayina tarihınıñ milliy müzeyinde keçirilgen "Qırımtatar cedvellerinde çingene — qurtaruvdan sürgünlikke qadar: Qırım romlarınıñ az belli ikâyeleri" adlı munaqaşa vaqtında tarif etildi.
Romalar Qırımğa Romaniyadan keldi
XIII-XVII asırlarda romalar Qırımğa Romaniyadan keldi, anda olarnı taqip ete ediler. Olarnıñ köçüvi Şimaliy Qara deñiz bölginden keçken edi.
Qırım hanlığında çingeneler, diger halqlar kibi, basqığa oğramay ve yerli ealige qoşulıp başladılar.
18-inci asırda islâm çingeneniñ ananeviy dini oldı, dep Ukrayina Milliy tarih müzeyiniñ Birinci cian cenki tetqiqatı sektorınıñ reberi Roman Kabaçiy ayttı.
"Olar asırlar devamında beraber yaşadılar, islâmnı qabul ettiler, qırımtatar tilini qabul ettiler. Bazılarınıñ fikirince, bu, qırımtatarlarnıñ dörtünci subetnesidir. Birinci üçü — dağ, yalı ve çayır qırımtatarıdır", — dep Roman Kabaçiy tarif etti.
Çingeneler kerçekten de qırımtatar tilinde laf eteler, amma öz lehçeleri bar, dep etnolog Oleksandr Rıbalko qayd ete.
"Olar bütünley qırımtatar tilinde laf eteler ve özüni qırımtatar olaraq tanıtalar. Amma, o añlatqanı kibi, olarnıñ mahsus lehçeleri bar. Ve o, misallerni ketire. "Biyav" — Balkanlarda qullanılğan rom sözü, "toy" manasına kele. Bu standart bir sözdir. Eger de çalğıcı qırımtatar degil de, rom olsa ya da bu ananege ait olğanını israr etmege istese, "Men qırımtatar toyuna ketem" demez. "Bugün biyan çalacağım", — dep ayta. Yani, "Bugün toyda oynaycağım", — dey Rıbalko añlattı.
Çingene — qırımtatar muzıka medeniyetiniñ taşıyıcısı
Roman Kabaçiyniñ aytqanına köre, toylarda çingene çala edi. Qırımtatarlar içün muzıka "qara iş" olğanı içün, olarnıñ muzıka medeniyetiniñ taşıyıcıları yerli romlar oldı.
"Amma kerçekten olar çeşit işlernen oğraşa ediler — quyumcılıq, bağçılıq, atçılıq", — dep o añlattı.
Natsistler Ukrayina toprağını işğal etken soñ, Qırımda çingenelerni kütleviy sürette yoq etmege başlağanlar arasında birinci oldılar, dep tarih ilimleri namzeti Nataliya Zinevıç tarif etti. Hususan, Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) ve Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) civarındaki atış yerleri vesiqalarda qayd etildi.
"Bu, "çingene meselesiniñ soñki çezilüvi" kibi adlandırılğan şey başlağan ilk yerlerden biri edi — gaz kameraları ve lagerler degil, kütleviy atışlar", — dep tarihçı qayd etti.
Çingeneler qırımtatar medeniyetine bütünleşkenleri içün, almanlar tarafından teşkil etilgen musulman eyyetleri olarğa yardım etmege tırıştı ve qırımtatarlar cedvellerine kirsetti.
"Bu cedveller musulman eyyetleri tarafından teşkil etilip, işğalli memuriyetke eali cedvellerine berilgen edi. Bazı insanlarnı almanlar çingene olaraq tanığan edi, cemaatnıñ diniy liderleri ise, bu insanlarnı yañlıştan çingene olaraq qayd etkenleri aqqında izaatlar yazğan edi", — dep Zinevıç añlattı.
Roman Kabaçiyniñ aytqanına köre, böyleliknen halqnıñ üçte biri qurtarıldı.
Almanlar çekilgen soñ Sovet akimiyeti qırımtatarlarnı "halq duşmanları" olaraq ilân etti. 1944 senesi mayıs ayında halq yarımadadan sürgün etildi, onıñnen beraber qırımtatar olaraq qayd etilgen çingeneler de sürgün etildi.
"Olar qırımtatarlarnen sürgünlikniñ bütün ağırlıqlarını paylaştılar. Olarğa öz şahsiyetlerini muzıka icrası vastasınen köstermege imkân berdiler. Olar qırımtatarlarnıñ sesi oldılar ve qırımtatar muzıka ananesini saqlap qaldırdılar", — dep Natalya Zinevıç añlattı.
Çingeneler sürgünlikten qaytqan ilk insanlarnıñ arasında oldılar
Tarihçınıñ aytqanına köre, çingeneler sürgünlikten soñ Qırımğa qaytıp olğan birinci insanlar arasında ediler.
"1986 senesine qadar qırımtatarlarğa Qırımğa qaytmaq resmen yasaq etilgen edi. Aynı zamanda, bir qaç rom qorantası 1956 senesi Yalta kibi yerlerge qaytıp oldı", — dep qayd etti o.
Roman Kabaçiy qoşa ki, bugünde-bugün qırımtatar ansamblleriniñ çoqusı bu qavmiy gruppanıñ vekillerinden ibarettir.
"Şimdi çingenelerniñ sayısını esaplamaq pek qıyın, çünki olarnıñ episi öz tamırları aqqında açıq aytmağa istemey. Tarihiy olaraq, atta musulman mezarlıqlarında qırımtatarlar olarnı yanlarında defn etmege istemey ediler", — dep Kâbaçiy ayttı.
Aynı zamanda o, sürgünlik çingeneniñ ananeviy zenaatlarını yoq etkenini qayd ete.
"Aslında, olar tek çalğıcı olaraq qaldı. Bugün bu muzıkacılar halqıdır", — dep tedqiqatçı yekünledi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
