İşğal etilgen Qırımda restavratsiya adı altında işğalci akimiyet tarihiy abidelerni muntazam sürette yoq ete. Ekspertlerniñ qayd etkenine köre, böyle işler sıq-sıq obyektlerniñ aqiqiyligini ğayıp etüvge ya da bütünley yoq etilüvine ketire.
Aluştadaki yarım qamere 75 yıl devamında yalıda tura edi. 2026 senesi kiçik ayda işğalciler qural aynıñ soñuna qadar bitirilmesi kerek olğan restavratsiyanı başladı, amma soñunda onı yıqıp taşladılar. İşler devamında tek sütunlarnı ğayrıdan tiklemek degil de, sovet deviriniñ tarihiy yazısını qaytarmaq kerek edi. Buña aman-aman 10 million ruble ayırıldı ( 5 million grıvnâden ziyade — muarrir).
"Menim içün bu rotonda parçalanması ikâyesi pek müim. Olar özleri turğan şeyni, yani Qırım aqqında Rusiye ve sovet mifini yoq eteler", — dep "Qırım strategik tedqiqatlar institutı" cemaat teşkilâtınıñ nezaret gruppasınıñ reisi Denis Yaşnıy ayta.
İşğalciler tarafından abideniñ yoq etilmesi ya da restavratsiya yerine onıñ ğayrıdan tiklenmesi — işğal etilgen Qırımda yañı bir şey degil, dep ayta Denis Yaşnıy.
"2016 senesinden 2020 senesine qadar keçirilmesi planlaştırılğan Han sarayında işler devam ete. Bundan da ğayrı, Büyük Han camisinde yapılğan işlerniñ neticesi olaraq, 2022 senesi cami binası yıqıla başladı. Büyük bir yarıq açıldı, o, sürmege başladı. Bir qaç yıl devamında Ayvazovskıy galereyası da "restavratsiya etildi", açıldı, soñra kene qapatıldı, soñra kene işler yapıldı — yapılğan işlerniñ keyfiyetiniñ alçaq seviyesi sebebinden. Mitridate merdivenleriniñ vaziyeti bir yıldan soñ bozulmağa başladı", — ekspert dey.
Denis Yaşnıy Suspilne Qırımğa işğal etilgen Qırımda restavratsiya boyunca mutehassıslar yoq, dep ayttı.
"Ukrayinada, Lvivde, Kıyivde ve Dniproda bayağı küçlü restoratsiya mektebi bar. Amma Qırımda 2014 senesine qadar böyle bir şey olmadı. Bu işke çeşit obyektlerniñ ve binalarnıñ leyhası ve qurucılığı ile oğraşqan, amma tamir işleri ile oğraşmağan şirketler kele. Ve olar eki maqsatnen keleler. Birincisi — para qazanmaq, ekincisi — obyektni teslim etmek, soñra ise para alalar. Amma bu körüşüvni ömürge keçirmege başlağanda, mesele peyda ola, çünki olar böyle etip abidelerni yoq eteler", — dep Yaşnıy añlattı.
Tarihçı Martin-Oleksandr Kıslıynıñ fikirince, işğalciler bazı abidelerni deñiştirerek, kerçekten de olarnı özlerine saip eteler.
"Bizde belli bir timsalviy emiyetke saip olğan bir abide bar, yani Han sarayı — Qırımda han saray mimarlığınıñ saqlanğan yekâne abidesi. İşğalci akimiyet içün onı kerçekten de özüniñki yapmaq pek müimdir. Yani, onıñ evelki manası ve timsalini coymamaq, ve belki de müim olmağan tafsilâtlar sebebinden", — tarihçı dey.
İşğalcilerniñ daa bir maqsadı — abideniñ tarihiy emiyetini yoq etmektir, dep tarihçı ayta.
"Misal olaraq, Hersonesniñ vaziyette, restavratsiya arheologik qatlamnıñ ğayıp olmasına ketire, yani tam olaraq qayd etilmegen medeniy qatlam. Hersones çorları dep adlandırılğan binalarnıñ qurucılığında ne ğayıp olğanını tek tahmin ete bilemiz. Meselâ, Qırımnıñ cenübiy yalısınıñ yalısı ya da yalısı aqqında aytsaq, bu endi medeniy emiyetiniñ ğayıp oluvı aqqında degil de, 2014 senesine qadar ukrayin Qırımını hatırlağanlar içün alışqan bir timsalniñ ğayıp oluvı aqqında söz yürsetile", — dep Martin-Oleksandr Kıslıy tüşüne.
Denis Yaşnıynıñ fikirince, işğalciler qurucılıqta sadeleştirilgen ya da ucuz malzemelerni qullanalar, bu da olarğa leyhalardan para hırsızlamağa imkân bere.
"Bu, masraflarnı eksiltmek ve tehnologiyalarnı ucuzlaştırıp, kelirni arttırmaq. Yani, Büyük Han camisinde, XVII asırnıñ soñundan — XVIII asırnıñ başından başlap, Ekinci cian cenkinden soñ suniy şekilde yapılğan tatar kibi kiramet kompleksleri bar edi. Beş asır devamında qullanılğan keramika tipologiyası. Demek ki, kerpiç damı bir kereden deñiştirilmey, aksine, qısımları bozulğanda yavaş-yavaş deñişe. Yani, bir kiramet bozuldı, onı deñiştirdiler, çamurdan qapunı yaptılar, ve o kene çalışa. Olar onı yoq ettiler", — dep Denis Yaşnıy qayd ete.
Şimdilik ne Ukrayina devlet organları, ne de cemaat teşkilâtları işğal etilgen Qırımğa kirip olamaylar, şunıñ içün mimarlıq abideleriniñ viran etilmesini açıq menbalar vastasınen belgilegenler.
"Biz buña diqqat çekmek kerekmiz — biz de, ukrayin devleti de bunı yapa. Belgelerni mümkün olğanı qadar tafsilâtlı şekilde yapmaq kerek, soñra işğalden azat etilgende, ya da olmasa da, bizde, eñ azından mimarlıq abidelerine, ğayıp olğanlarını qaytarmağa imkân berecek vesiqalar paketi olsun dep. Arheologik abideler, elbette ki, buña alâqası yoq, olar ebediyen yoq etildi", — dep ekspert añlattı.
Qırımdaki diger abidelerniñ viran etilmesi. Mimar Krasnovnıñ evi kibi, Yaltada Çehovnıñ Beyaz daça evi, Semeyde ise "Kseniya" ve "Mriya" villası ğayrıdan tiklenilmesini bekley.
İşğalciler tarafından vade etilgen Köktebelde yalı kenarınıñ rekonstruktsiyası endi beş yıl devam ete. Keçken sene işğalci "medeniyet nazirligi" 49 abidede "mütehassıslıq" işleri devam etkenini bildirdi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
