Bütün qorantanıñ apiske alınması, Qırımdan biñlernen kilometrge ketirilmesi, onkologiya hastası ve kör siyasiy mabüsniñ tekrar apiske alınması. Bular, işğalcilerniñ bu sene Qırımda yapqan repressiyalarınıñ bir qaç örnegi. "Devlet hainligi", "terrorizm", "casuslıq" ve "Rusiye ordusını itibardan tüşürüv" — adamlarnı tutıp, apiske alıp mahküm etken qabaatlavlar. Suspilne Qırım muarririyeti 2025 senesi Qırımda repressiyalar aqqında tarif ete.
Qara qış ayı: İman içün — ŞİZOğa
Qara qış ayında Rusiye müstemlekelerinde Qırım musulman siyasiy mabüslerini diniy sebeplerden ŞİZOğa yerleştirmege başladılar. Qara qış ayınıñ 11-nde siyasiy mabüs Teymur Abdullayev 16,5 yılğa mahküm etildi. Ondan soñ onı ve daa bir qaç mabüsni ŞİZOğa avuştırdılar.
"Reber namaznı toqtatmağa talap etti. Namaznı devam ettik, soñra bizni ŞİZOğa qapatıp, Quran oqumağa yasaq ettiler", — dep Abdullayev tarif etti.
Qara qış ayında vatandaş jurnalisti Remzi Bekirovnıñ da aynı sebepten ŞİZOda tutulğanı belli oldı. Yarım yıl devamında onı yedi kere izolâtsiyağa oturtqanlar, hususan gece namaz qılğanı ve nezaretçinen sağlıqlaşmağanı içün. Gece namazından evel polis hadimi Edem Smailov da ŞİZOda edi, imayecisi apishaneniñ bu qararını şikâyet etti, amma qara qış ayınıñ 17-nde Bağçasaraydaki işğalli mahkeme onı lâğu etmege red etti. Bu diniy basqılarnen bir arada Başqırstannıñ müstemlekelerinde musulmanlardan arap tilinde Qurannı tutıp almağa başladılar, bunı bir qaç mabüs bildirdi.
Kiçik ay: dört qırımtatarnıñ apiske alınması
Kiçik ayda Qırım işğalcileri Canköy rayonınıñ bir qaç köyünde — Lobanove, İstoçne, Novokrımske, em de İslâm Terek rayonınıñ Yarke Pole köyünde tintüvler keçirdi. Dört qırımtatar — Emir Kurtnezirov — siyasiy mabüs ve imam Remzi Kurtnezirovnıñ oğlu, Rustem Mustafayev, Abibulla Smedlâyev ve Mirzali Tacıbayev — yaqalandı. Soñra belli oldı ki, davanıñ mabüsi Bahtiyar Ablayev de ola.
"Saba saat dörtte, silâlı adamlar kelip, bütün evni devirdiler. Bir ay evelsi o evlendi, genç bir qorantadır, şimdi ise ayırıldılar. Bu qanunsızlıqtır", — dep Emira Kurtnezirovanıñ qardaşı Emine tarif etti.
Adamlarğa qarşı terrorizm ve Rusiyede yasaq etilgen "Hizb ut-Tahrir" islâm firqasınen alâqası bar olğanında qabaatlandı.
Saban ayı: biñlernen kilometrge etap etüv ve Lvovdan bir qorantanıñ tutulması
Saban ayında "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ ekinci Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) gruppasınıñ mabüsi 64 yaşındaki Servet Gaziyevni Petropavlovsk-Kamçatskiy şeerindeki 5-nci tüzetüv müstemlekesine avuştırdılar. Bu onıñ tuvğan Simferopolından (Aqmescitinden) 12 biñ kilometrden ziyade uzaqtır. Eki ay devamında qorantası onıñ bulunğan yerini bilmey edi.
"Etap eki aydan ziyade sürdi, şimdi o evden 12,7 biñ km uzaqlıqta, avtobus, tren ve uçaqlarğa keçüvnen üç künden ziyade yolda", — dep faalciniñ tatası Svitlana Ablâmitova tarif etti.
Şimdilik bu, Qırım siyasiy mabüsleriniñ mahküm etilmesi boyunca belli olğan eñ büyük mesafedir.
Aynı aynıñ, sabannıñ, 22-nci künü Yevpatoriya (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) şeerinde tintüvlerden soñ Lvivden bir qorantanıñ dört azası tutuldı — Tetâna Malâr, onıñ qardaşı Valentına, oğlu Anatoliy Rossihin ve qızı Olğa Begey. Er kesni "devlet hainligi"nde qabaatladılar. Qorantası Qırımğa Lvivden yarımada işğal etilmeden evel köçip keldi.
Çiçek ayı: siyasiy mabüsniñ qorantasına basqı
Çiçek ayınıñ 3-nde siyasiy mabüs Vadım Siruknıñ apayı Anna Boğaçovanıñ evine işğalli Qırım polisiniñ hadimleri keldiler. Olar aqayını, apis müddetini, onıñnen bağlarnı ve diger tafsilâtlarnı soradılar, em de "İzvestiya" neşiriniñ teşviqatçısı Aleksandr Fedorçaknıñ mezarını yaqqanlarınen meraqlandılar.
"Mayor, işbirlik yapmasam, tintüv içün vesiqalarnen kele bileceklerini, em de maşna aydavcılığından ya da bu yerde yaşavdan meni marum ete bilecegini ayta edi. Bu vaqialarnen iç bir alâqam yoq", — dep Boğaçova tarif etti.
Qadın, advokat olmadan işğalli quvetçilerniñ suallerine cevap bermege red etti. Annanıñ yanında olğan aqayınıñ qardaşını başta tutıp aldılar, soñ ise evge yiberdiler. Siyasiy mabüs Vadım Siruk, Rusiyeniñ Salavat şeerindeki 2-nci tüzetüv müstemlekesinde Hizb ut-Tahrir islâm firqasına ait olğanında qabaatlanıp, 12 yıllıq apis cezasını çeke.
Mayıs ayı: qırımtatarlarğa qarşı yañı repressiyalar
Rusiye Qırım jurnalisti ve faalcisi Lütfiye Zudiyevanı "çetel agentleri" cedveline kirsetti. Sebebi — "Rusiye akimiyet organlarınıñ qararları ve siyaseti aqqında doğru olmağan malümat"nıñ tarqatılması. İşğal etilgen yarımadada bu birinci adisedir.
"İnsanlarnı 'çetel agenti', 'aşırıcı', 'terrorist' kibi qayd etüv — qanunlar siyasiy repressiya aletlerine çevirilgen zamanımıznıñ ruhuna uyğundır", — dep Zudiyeva yazdı.
Bundan soñ er bir yazısı "çetel agenti" işaretinen ilâve etile.
Mayıs ayında işğalciler 24 yaşındaki Hatice Büyühçannı da alıp kettiler. Qız mayısnıñ 6-nda Eski Qırımdan Simferopolğa (Aqmescitke) yolda ğayıp oldı. Daa soñra onıñ Simferopoldaki (Aqmescitteki) 1-nci SİZOda tutulğanı belli oldı, resmiy apis müddeti ise mayısnıñ 13-nde tizildi. Onı bir qaç madde boyunca qabaatlaylar, şu cümleden "terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv", "patlayıcı maddelerniñ qanunsız saqlanması" ve "devlet hainligi".
İlk yaz ayı: "devlet hainligi" içün 16 yıl
İşğal etilgen Sevastopolda (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adda) 66 yaşındaki pensioner Nina Tımoşenko 16 yılğa üküm etildi. O, Ukrayina mahsus hızmetlerine Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetleri obyektleri aqqında malümat berüvde qabaatlandı. FSBniñ versiyasına köre, o, 2023 senesiniñ küzünde Qara deñiz flotunıñ gemileriniñ fotoresimlerini ve videolarını messencerler vastasınen yolladı, em de Ukrayinağa yardım teklif etken edi. Soçideki Apellâtsiya mahkemesi ükümni deñiştirmedi.
Oraq ayı: Nadiya Ğrekovayanıñ “zabitke ücüm etkeni“ içün 22 yıl
Sevastopolda (Aqyarda) fotoressam ve sportçı Nadiya Ğrekovanı yaqaladılar. O, Rusiye Qara deñiz flotunıñ zabitiniñ kiralağanı dairede patlavdan soñ oldı. Qadınnı, memurğa ücüm etkeninde qabaatladılar. O, "devlet hainligi" ve "terroristik faaliyet" maddelerine istinaden 22 yılğa üküm etildi. İşğal etilgen topraqlardaki siyasiy mabüsler arasında eñ uzun müddet.
"Bu uydurılğan bir şey, dep tüşünemiz. Nadiya terrorist degil, vatanperverlik ve susmağa istemegeni sebebinden qorquzmağa istegenleri bir insandır", — dep dostları tarif ettiler.
Qorantası ve yaqınları uzun vaqıt devamında Nadiyanıñ ne yerde olğanını bilmey ediler. İşğalciler Telegram kanallarında onıñ "tanıma" videosını tarqattılar. Qorantası ise Qırımdan ketmege mecbur oldı.
Arman ayı: ana ve qızı "devlet hainligi" içün mahküm etildi
Sevastopolda (Aqyarda) işğalli mahkeme "42 yaşındaki Viktoriya Strelets ve 24 yaşındaki qızı Oleksandrnı umumiy rejimli müstemlekede 12 yılğa üküm etti. Olarnı Rusiye arbiy obyektleriniñ fotoresimlerini ukrayin tarafına bergenlerinde qabaatladılar. Oleksandra fotoresimlerni çeke edi, ve anası ise resimlerni yollay edi. Oleksandranıñ eki küçük qızı bar: büyük qızı dört yaşında, kiçik qızı sekiz aylıq, doğğanda o 530 gramm ağırlığında edi ve öz başına nefes alıp olamay edi.
İlk küz ayı: mecburiy MAX casus-messenceri
Rusiye devlet messenceri Max, Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında nezaret aleti oldı. İlk küz ayınıñ 1-nden başlap onı Rusiye Federatsiyasında ve işğal etilgen topraqlarda satılğan er bir smartfonda standart olaraq yükleyler. Qırımdaki ocalar ve memurlar işten boşatılacağı telükesi altında Maxnı yüklemege mecbur eteler. Mütehassıslarnıñ aytqanlarına köre, messencer — telefondaki içerik ve şahsiy mesaclarnı nezaret etken casus. Maxnı tek Rusiye ya da Belorusiye nomeralarınen qullanmaq mümkün — bu Ukrayina kontrolindeki topraqlarnen tam bağ qurmağa imkân bermey ve jurnalistlerniñ işini zorlaştıra. Maxnı tarqatmaq içün WhatsApp ve Telegramnıñ işi fenalaştırıldı — bu platformalarğa irişim Rusiye Federatsiyasınıñ bölgeleriniñ aman-aman 40%-inde ve işğal etilgen topraqlarda sıñırlandı.
Orta küz ayı: ilk qadın "Hizb ut-Tahrir davası"
Orta küz ayınıñ 15-nde saba Bağçasaray, Holmivka, Dolınne ve Orlivka şeerlerinde FSB hadimleri dört qırımtatar qız-qadını — Esma Nimetulayeva, Nasiba Saidova, Elviza Aliyeva ve Fevziya Osmanovanıñ evlerini tinttiler. Bütün qadınlar Simferopoldaki (Aqmescitteki) FSB idaresine alıp ketirildi ve Rusiyede yasaq etilgen "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtında iştirak etkenleri aqqında madde içün şübheli sayıldı. Bu, qırımtatarlarğa qarşı bu madde boyunca kütleviy taqipniñ ilk adisesi oldı, bundan evel qabaatlavlar tek erkeklerge qarşı yapılğan edi.
Boş ay: kör ve onkologiya hastası kene apiske alındı
Bu sene eki ağır hasta Qırım sakini — kör Oleksandr Sizikov ve onkologiyanen hastalanğan Lenur Halilov — Rusiye müstemlekelerinden sağlıqları içün azat etildi. Sizikov 17 yıl, Halilov 18 yıl apis cezasını aldı. Qırımğa qaytqan soñ, tedaviylene ediler. Lâkin küzde Rusiye mahkemeleri olarnı müstemlekege qaytarmağa qarar aldı. Uquq qorçalayıcılar qayd eteler ki, ağır hasta siyasiy mabüslerniñ tekrar apiske alınması mahkeme qararları ve halqara basqı havfsızlıq ve tibbiy yardımnı temin etip olamay.
İlk qış ayı: jurnalistniñ tutuluvı ve siyasiy mabüslerniñ advokatlarınıñ evlerinde tintüvler
İlk qış ayınıñ 4-nde Rusiye quvetçileri Sudaqta qırımtatar jurnalisti ve siyasetşınası Lenora Dülberniñ evini tinttiler. Qadınnı tuttılar, kompyuteri, defterleri, dissertatsiyası ve kitapları alındı. 8,5 saat devam etken subetten soñ jurnalistni azat ettiler, onıñ ne içün tutulğanı aqqında resmen haber etilmedi.
İlk qış ayınıñ 11-nde işğalciler Qırım advokatları Emil Kurbedinov, Edem Semedlâyev ve zenaatdaşlarınıñ ofislerini tinttiler. İşğal etilgen Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararına binaen, olar "terroristik faaliyet"te şübheli sayılğan edi, amma kimse tutulmadı.
"Bizler cinayetçi olsa edik, ne qıdırğanlarını añlar edik. Bu, uquq qorçalayıcılarnı qorquzmaq içün yapılğan daa bir areket, olar tek qanunğa çağırğanlar. Quvetçiler bizim dosyelerimiz, vesiqalarımız ve advokat müürlerimizni tutıp aldılar — er şey "terroristik" madde adı altında yapıldı, amma asılında bu mustaqil uquqiy ameliyatqa basqıdır", — dep vaziyetni advokat Emil Kurbedinov izaatladı.
Hizb ut-Tahrir, islâm siyasiy fırqasıdır. 2003 senesi Rusiyede o, terrorcı bir teşkilât olaraq tanındı, oña bağlı olğan insanlarnı ise taqip etmege başladılar. İştirakçileri, "qanunlarğa qarşı faaliyet"te ve böyle degen "cian hilâfeti"ni yaratmağa ıntılmağa qabaatlanalar. 2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ işğalcilerniñ qanunları zapt etilgen Qırımda da qullanılmağa başlandı. Qırımlı musulmanlarnı da Hizb ut-Tahrirge bağlı olmaqta qabaatlamağa başladılar, böylece yarımadanıñ işğaline qarşı olğanı sebebinden qırımtatarlarğa basım arttı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
