Sağlıq hadimleriniñ qıtlığı, qurucılıq hadimleriniñ aylığından eki qat az, ve motivatsiyasızlıq. İşğal etilgen Qırımda tibbiyet vaziyetini böyle tarif ete yarımadanı terk etken, amma işğaldaki zenaatdaşlarınen alâqada olğan ekim.
Suspilne Qırımnıñ subetdeşi adını aytmayıp, ne içün ekimler işten çıqqanları, tibbiy hadimlerniñ qıtlığı, yañı "reberlik"niñ yerli kadrlarğa munasebeti ve bücetten millionlarnen para qayda ketkenini tarif etti.
"Men, asfalt qoyğan adamlarnen aynı aylıqnı ala edim"
— 2014 senesine qadar Qırımdaki tibbiyet inkişafını nasıl tasvirler ediñiz ve işğalden soñ ne deñişti?
Baqıñız, zenaatdaşlarımnıñ 2013-2014 seneleri köstergiçleri cerrahlar cemiyetiniñ esabatlarına esaslana. 2014 senesine qadar kerçekten de ilerilep, inkişaf ete, konferentsiyalarğa bara edik. Şimdi, anda inkişaf etmek içün, prokurorlıqta bir yardımcısı olmalı. O olmadan ise, ya ekiler, ya da ekilerler.
Şimdi anda vazife idare etmektir. Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) pek büyük bir şeer degil, Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) da pek büyük bir şeer degil. Ekim normal olsa, cemiyetten destek körse, çoq tanışları olsa, statusı olsa, "yañlış" bir şey ayta bilir.
Meselâ, menim aylığım, asfalt qoyğan adamlarnen aynı edi. Bu ciddiy bir iş, şübesiz. Amma aylığı ekimniñ aylığına teñ kele. Ve bu, daa da hucur bir şey.
Şimdi ise, men haberlerni oquyım, ForPost... Mında, meselâ, şimdi Sevastopolda (Aqyarda) aylıqlar yazıla: qurucılarnıñ ve trolleybus aydavcılarınıñ — 100-110 biñ ruble. Cerrah ise 60-70 biñ ruble ala. İç bir motivatsiyası yoq.
— İşğalli akimiyetniñ bildirgenine köre, Qırım hastahanelerinde tibbiy hadimlerniñ, em de paramediklerniñ, ekimlerniñ, emşirelerniñ qıtlığı bar. Bunı ne ile bağlaylar?
Aylıq — bu añlaşılır. O yerde çalışqan aman-aman er kes işten boşadı ya da pensiya çağına yetti. Çünki yañı adamlar keldiler, olar seni "başqa tür" olaraq köreler. Ve olarnen çalışmaq qıyın.
Etip bilgenler olğanlar kettiler. Amma bu pek az, çünki qorantalar, daireler, ana-babalar — er şeyni tutıp ala. Yaşıñda yañı yerde kimsege ihtiyacıñ yoq. İnsanlar işten boşatıla, pensiyağa çıqa, ve çoqusı tezden vefat ete. Tek bam — ve bir insan yoq. Bir sıra faktorlar bar — ruhiy, fizikiy. Bütün ömrüñni çalışıp keçirdiñ ve kimsege kerek olmağanını kördiñ.
"Büdjetke para keldi — onı idare etmek kerek"
— Ya ketmegen ekimlerge ne olacaq?
Onıñ depressiyası ortalıqta. Bu men körgen aqiqiy bir hastalıq. Men bunı tek filmlerde kördim dep tüşündim. Yoq, mında er şey bar. Er kes quvanmay. İşke kederli bir şekilde keleler. Bu aylıqnı kartada bekleyler.
Amma anda yahşı olğanına emin olğan insanlar bar. Bu ise tibbiy hadimlerni daa çoq raatsızlay. Köresiz ki, aydavcı, qurucı, tükân satıcısı yahşı yaşay, ya da araba satıcısı yahşı yaşay. Onı bütün ömrüñni tanıdıñ. O, bütün ömrüñni cebine baqıp keçirdi. Bu ise, aksine, siz yüresiñiz ve yalıñız yarı qaraman olğanıñıznı añlaysıñız.
Aylıqları tek yaşayışqa, aşqa, biraz benzinge yete. Ev — iş, ev — iş, ve episi bu.
— Rusiyeniñ maliye yardımı tibbiyet inkişafına kerçekten ketemi?
Bir misal ketireyim. 2014 senesine qadar hastahanemizde tamir işlerini yapmağa başladıq. Temellerni, pencerelerni yapa ediler. İşke tüşürildi. Soñ baş ekimimiz, yanımda oturğan ekim, dedi ki: "Dam yapmaq kerek". Temel ve pencerelerni qurğan soñ, yañı tereklerni qoydılar ve damnı qurmağa başladılar. Tabiiy ki, bundan soñ temellerni yañıdan yapmaq kerek. "Bunı daa evel tüşünmege imkânıñız yoq edimi?" dedim. "Bizge bir şey yapmaq kerek edi, biz de bunı yapıp oldıq", deyler. Ve episi bu da.
Yani, belli, yahşı, güzel, ardı-sıra yapmaq maqsadı — yoq. Bir maqsat bar: bücetke para keldi, amma anda kerekli adamlar bücetke para ketireler, ve olarnı qullanmaq kerek. İşte bu qadar. Ve olar bunı yapalar. Bir çoq saçma alet alalar, amma iç kimse olarnıñ adını bile bilmey, yahşı aletler. Soñ ise onı yoq eteler, çünki onı kimse qullanmay. Anda alman drenajları, çoq yañı cihaz bar. İşğalniñ başında olarnı satın aldılar, soñ ise onı red etkenlerini ögrendim.
Ve işte mesele: paralar çoqça kele, amma çalışmaq, bahtlı olmaq ve başqalarğa fayda ketirmek kerek olğan insanlarğa yetmey. Bularnıñ episi belli bir yuqarılarğa çıqa, mında er kes "çala", soñ ise aylıq töleler. Sabıq Rusiye prezidentiniñ aytqanı kibi: "Para yoq, amma siz etiñiz". Ve bu cümleni er keske aytalar. Hususan, siz bu yerde olğanda, bu pek yaramay bir şey. İçinizde yahşı bir şey qalmağanı ve asılında qalmağanı içün çaresizlik.
Ukrayinada yañı korpus quruldı. LOR korpusı olmaq kerek edi. Soñ onı damar merkezi dep adlandırdılar, ve o, asılında, bunıñ içün yaratılmadı. Damar merkezi — bu bam-başqa bir şey, mimarcılıq, müendislik ve er şey kibi olmalı. Ve onı ğayrıdan işlep çıqarmağa başladılar, ve alâ daa onı ğayrıdan işleyler. İçeride bir şey tüzetile, amma o uyğun kelmey. Hastalar anda yatalar, bu tamir işleri ise anda yapıla. Bina ise, esasen, yañı bir şey. LOR korpusı içün pek yahşı olur edi, lâkin damar merkezi içün iç bir şey kelişmey — qapı açıqlarından, mobil yataqlardan bile keçmey.
Moskvadan, Sankt-Peterburgdan kelgen ekimler bu "b*q" olğanını yahşı bileler. Amma bunı aytmaylar. Olarğa böyle bir şeyniñ olması faydalı bile, çünki o vaqıt sen iş yapamazsıñ. Elbette ki, paraları olğan hastalar olarğa keleler.
"Bizge 200 hasta keldi, olardan 18-i rus"
— İşğalden evel nasıl edi? Bir çoq ameliyat Qırım içinde yapıldımı ve bir çoqusı qıtağa yollanıldımı?
Evelden bunı yerde yapa, amma hastalarnı sıq-sıq Kıyivge yollamay edik. Şimdi ise böyle bir sistema bar: mecburiy sigorta ve federal bücetten kelgen qoşma sigorta. Bütün paalı operatsiyalar federal bücetten para ala. Ve bu ameliyatlarnı yapmağa esasen merkeziy hastahanelerge yollaylar, Rusiyeniñ merkeziy bölgelerine, çünki bücet o yerge kete. Ufaq bölge hastahaneleri bu kvotalar içün küreşe, amma olarğa yetmey. Ve körüne ki, inkişaf pek yoq.
Ve seni büyük kurslarğa bir yerge yibermezler. Çünki eger seni Rusiyeniñ merkeziy bölgesine büyük kurslarğa yollasalar, eger sen az-çoq aqıllı olsañ, anda, esasen, qalacaqsıñ. Tabiiy ki, memuriyetler bunı yapmay.
Memuriyette yerliler çalışqanını iddia eteler, amma aqiqatta olar endi bizimkiler degil. Anda, beş daqqalı maruzada: "Bizge 200 hasta keldi, olardan 18-i Rusiye vatandaşıdır", — dep aytıla edi. Yani, 200 insan, 18 rus, qıtaiy qısımdan keldi. Bu sadece qulağı ağıra. Yani, bular ayrı-ayrı qayd etile, qalğanları ise, er şeyge baqmadan, er şeyge baqmadan, er şeyge baqmadan, añlarsıñızmı?
Lâkin anda başta bütün idarecilik ketirilgen edi. Bütün esas Rusiyeden kelgenler — baş ekimler, er kes esas Rusiyeden ya da [vaqtınca işğal etilgen] Donetskten. Olar da, tecribeliler. Men, bilesiñizdir, pek siyasiy olmağan edim. Amma, sen, seniñ ekinci sınıf yerli sakin olğanıñnı yahşı bilesiñ. Anda kelgen insanlar bar, şu cümleden polis ve diger hızmetler, sen ise — er şeyni yapmaq kerek olğan hızmet hadimisiñ. Bu raatsızlay, bu qorqunçlı.
— Çıqmağa qarar bergeniniñ esas sebebi ne edi?
Özüñni ekinci sınıf insanı olaraq is etkende, bu raatsızlata. Buña alışıp olamazsıñ. Nasıl olsa da, tek bir yol bar edi — o memuriyetlernen işbirlik tutmaq, olarğa pek sadıq olmaq. Sabıq dostlarım ve zenaatdaşlarıma hain olmağa mecbur edim. Yuqarıdan teşviqat almaq içün, olarnı "sıralamaq" kerek ediñ. Ve teşviqat sisteması pek merkeziyleştirilgen. Demek ki, bücet ekimge ayırıla, baş ekim daa soñ bölük müdirine ayırıla, müdir ise daa soñra öz qararına köre ayırıla. Ve bu pek açıq olmağan bir mevzu, amma pek añlayışlı.
Çoqusı devlet tibbiyetinden şahsiy tibbiyetke keçti. Amma şahsiy tibbiyet — bu yahşı çalışmağan yerler, büyük bir esapnen. O yerde pek inkişaf etti, amma bu daa tibbiy kiosklardır. Büyük inkişaf yoq, tek para qazanmaq. Özüni ekim olaraq is etüv, itibarlı bir insan, cemiyette itibar qazanmaq kibi bir şey yoq.
"İyileşmey, yalıñız beterleşe"
— Qaytıp olamağan noqta ne vaqıt keldi? Siziñ çıqmaq kerek olğanıñıznı añlatqan şey ne edi?
Men 2014 senesi kurslarğa kettim ve qaytqanda Qırımda "şuralar akimiyeti" başladı. Men keldim, baqıp tüşündim: "Vay-vay".
Bizler oturış odasında otura edik, birden memuriyetten biri keldi. "Rusiye bayramlarını bilmegenimiz içün levhalarnı azırlamadıq, şunıñ içün 4 kün devamında öz masraflarıñıznı yazmañıznı rica etemiz. Bu, dünya bilmegeni içün cezalandırılmamaları içün. Biz şaştıq: ne içün bizler siziñ meseleleriñiz içün parasız qalmaq kerekmiz? Bizge iç bir şey ödemeyler. Men pek açuvlandım ve bu soñki damla oldı. Maña kâğıt berdiler, yarım künde kettim ve işten boşatıldım.
Men bunıñ ebediy olmaycağını tüşündim, añlaysızmı? Bu keçer dep tüşündim. Çetelge kettim, tilni ögrendim, anda bir buçuq ay yaşadım. Qaytıp kelecegim. Baqam, yahşı degil, daa beter. Men bunı istemegenimni añlay edim. Daa evel men Kıyivge barıp, bir tanışım olğan ekimniñ yanına bara edim... 2000 senesinde bir kere onıñ kursına bardım ve o meni hatırladı. Men oña öz ikâyemni tarif etem. O, "Bunı da sınap baq", dey. Doğrusını aytsam, o vaqıt kelgen yaramay adamlarğa meni qasevetlendirgenleri içün minnetdarım, çünki şimdi mında bulunam.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
