Qırımnıñ eki unikal abidesi — Bağçasaraydaki Hansaray ve Hersones — Rusiye işğali neticesinde yoq etilüv telükesi altında qaldı.
Ukrayinanıñ nezaretindeki topraqlarda medeniy mirasqa qarşı arbiy cinayetlerni qayd etip, halqara cedvellerge kirsetmek mümkün. Amma işğal etilgen Qırımda UNESCO ve milliy qıymet taşığan yerlernen ne olacaq — añlamaq daa qıyın.
Bu obyektlerni tedqiq etken arheologlar Suspilne Qırımğa çoq yıllıq yoq etüv ve sahte restavratsiya işleri aqqında tarif ettiler.
Hansaray: milliy ğururdan Rusiye nezaretindeki "restavratsiya" obyektine
Arheolog Aliye İbragimova 1999 senesinden berli Bağçasaraydaki Hansaraynı tedqiq ete. Qırım hanlarınıñ bugünge qadar saqlanıp qalğan yekâne rezidentsiyası ve qırımtatar kimliginiñ timsalidir.
"O, bugüngece saqlanıp qalğan yekâne saraydır. Bu bizim qırımtatar kimligimizniñ hatırasıdır. Qırımtatar sanatı aqqında aytsaq, bu abide er şeyni aks ete", — dep arheolog ayttı.
Medeniy qıymetine baqmadan, saray bir qaç kere viran etildi.
"Rusiye tarafından ilk viraneler 1776 senesi oldı. Minihniñ orduları tek saraynı degil, bütün Bağçasaraynı zapt etti. Bundan soñ Vorontsov Hansarayğa büyük zarar ketirdi: Alupkada öz sarayını qurğanda, o yerge bir çoq mermer çeşmeni alıp ketti. Men olarnı tanıdım. XIX asırnıñ ortalarında Qırım cenki vaqtında mında hastahane bar edi, soñ ise Rusiye arbiy hızmetçileri yaşadılar, tavuqlar ve qazlar baqtılar", — dep İbragimova tarif etti.
Saray Rusiye tarafından bayağı zarar kördi. Onıñ kerçek qıymetini ögrenmek içün, tedqiqatçı, Pers sarayı degen yerde qazma işlerini başlattı.
"Anda hadimlerniñ bostanları bar edi — qapısta, qartop ekken ediler. Men keñ yerlerni qazıp, yıqılğan binalarnıñ temellerini taptım. Medeniy qatta keramika, paralar ve diger tarih malümatı tapıldı", — dep arheolog hatırladı.
Tedqiqatlar 2011 senesine qadar devam etti. Qırım işğal etilgen soñ İbragimova yarımadanı terk etti, lâkin materiallarnıñ bir qısmını erte alıp ketkeni içün işini devam ete bildi.
"İşğalden evel restavratsiyağa bazı malzemelerni ketirgenim pek yahşı. 2008 senesinden başlap, bu maden, biomalzemelerni genomika institutına ketirgenler. 2014 senesinden soñ olarnı tedqiq etmege imkânım olğanından pek memnün edim", — dep o ayttı.
Arheolognıñ aytqanına köre, 2014 senesinden soñ saraynı restavratsiya adı altında kene yıqalar.
"Men 2018 senesi Cuma namazı vaqtında bu yerge kirdim. Foto çektim: caminiñ damını bütünley deñiştirdiler. Unikal direkler ve kirametler ğayrıdan tiklenilmedi, tavanğa laminat qoyuldı. Olar qırımtatarlarnıñ Qırımda qalmalarını istemeyler", — dep İbragimova qayd etti.
Qırım işğal etilgen vaqıt, Hansaraynı saqlamaq içün faalciler ve alimler UNESCOğa muracaat etmege isteyler.
Menim öz malümatımnı aldım. Olarnı UNESCOda çalışmaq içün yeterli sayıla. Ve media boşluğında olğanlar da bar — bu yeterli. Ve bizim teklifimiz bar — bu abidelerni cenk yıllarında yoq etilüv telükesi altında olğan abideler kibi kirsetmek. UNESCOda böyle bir qanun şekli bar. Ve olar özleri bu variantnı teklif ete ediler. Ve öyle de ola bile", — dep arheolog qayd etti.
Hersones: konservatsiya yerine beton
Qırımnıñ daa bir abidesi — Hersones — 2013 senesi UNESCO Dünya mirası cedveline kirsetildi. Arheolog Evelina Kravçenko dedi ki, işğal vaqtında ruslar anda restavratsiya adı altında obyektni yoq etici işlerni yapalar.
"Manastırnıñ ğayrıdan tiklenüvi aman-aman bütün qoruqnıñ merkeziy yerini aldı. Rusiye Ortodoks kilsesiniñ tesiri arta", — dep o ayttı.
Kravçenko qayd etti ki, 2015 senesi Hersones burnundaki eski evniñ toprağı halqara standartlarğa zıt kelgen betonnen toldurıldı.
"Dünyada buña konservatsiya deyler — obyektni alğan vaziyetinde saqlav. Bu acele yardım kibi: mantar tedaviylenmesi, stabilleşüv. İnsanlar çizgi filmni degil de, yaratıcılarınıñ asıl abidelerini seyir etmege kele", — dep tedqiqatçı añlattı.
Ukrayina ne yapa bile
Bu obyektlerge kiriş olmağanına baqmadan, alimler şunı qayd eteler: Qırım işğalden azat etilecek soñ halqara standartlar boyunca ğayrıdan tiklevni başlatmaq içün Ukrayina Hansaray ve Hersones aqqında er şey bilgen mütehassıslarnı azırlamalı. Onıñ fikirince, abidege irişim olmasa bile, kelecekte onı saqlap qalmaq içün Ukrayina Hersones aqqında er şey bilecek mütehassıslarnı azırlamalı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
