Zarar körgen damlar, çıqarılğan pencereler, dronlar ya da olarnıñ parçaları tüşkenden soñ tamit etilmege muhtac evler — RF kontrolindeki KHV ve saifeler işğal etilgen Qırımdaki ücümlerniñ şu kibi neticeleri aqqında bildire. Anonim qalmaq şartınen vaziyet aqqında añlatmağa razı olğan yerli sakinniñ sözlerine köre, yarımadada zarar körgen evlerniñ sayısı biñge yaqınlaşa ya da onı endi aşqan.
Aynı zamanda ev tamiri içün para almaq daa qıyın oldı, adamlarğa teklif etilgen miqdarlar ise tamir masraflarını er zaman qaplamay. Sübetdeş añlata: Rusiye ava mudafaası dronlarnı ya da raketalarnı urıp tüşürgende ve olar binalarğa tüşkende ya da yanında partlağanda meskün evler zarar köre.
«Tazminat tamir içün yetmey»
«Eger tam evler aqqında laf etsek, söz endi onlarca vaqia aqqında degil — sayı biñge yaqınlaşa. Bir yerde dronnı urıp tüşürdiler ve o evge tüşti, bir yerde yanında partladı, bir yerde yanında bir şey yandı ve bina da zarar kördi. Eñ ziyade bu köylerde olıp, anda bir-eki ev zarar köre bile», — dep añlata yerli sakin.
Onıñ sözlerine köre, zarar körgenler er zaman evniñ tamamen yıqılğanını añlatmay. Bazı vaqialarda partlav dalğası ya da tüşken parçalar pencerelerni çıqara, başqalarında — damnı boza ya da binanıñ bir qısmını yoq ete. Amma ev resmen bütün qalğanda da, onıñ tamiri büyük masraflarnı talap ete bilir. Aynı zamanda böyle yıqılmalardan soñ tamir işleri içün tazminat vaziyeti soñki senelerde deñişti.
Suspilne Qırımnıñ menbası añlata ki, 2023–2024 seneleri insanlar bazı vaqıtlar zarar körgen evni tamir etmek içün olmasa da, daa ziyade para ala bile ediler. Soñra ödemeler qısqartıldı, olarnı almaq ise daa qıyın oldı.
«Başta, 2023–2024 seneleri, olduqça yahşı para ödey ediler. Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad — tericman) yanında dam zararına tazminat berilgen, olar onı tamir etken, paraları ise qomşu yerni satın almağa ve ev qurmağa başlamağa daa yetken vaqialar bar edi. Amma soñra ödemeler qısqartıldı ve olarnı almaq daa qıyın oldı», — dey subetdeş.
Onıñ sözlerine köre, şimdi tazminat olaraq teklif etilgen miqdar ve tamirniñ kerçek qıymeti arasında ciddiy bir farq ola bile. Eger ev saibi teklif etilgen paranıñ yetmegenini isbatlamağa tırışsa, ödemeni atta qısqarta bilirler.
Subetdeş misal keltire: zarar körgen ev içün bir million ruble teklif eteler, amma saip tamirniñ qoşma masrafsız bir buçuq million olacağını añlata. Onıñ sözlerine köre, böyle vaqialarda adam daa da az miqdar almaq telükesine oğray. Aynı zamanda muracaatnıñ baqılğanını beklemeden, acele tamir etilmesi kerek olğan meskün yer parasız qala.
«Evlerni umumen tamirlemeyler dep ayta bilmem. Sadece ödeme almaq daa qıyın oldı. İnsanlar şimdi bir yerde yaşamaq kerekler, para ise eñ yahşı alda yarım sene içinde berile bilir. Biriniñ aqrabalarına ketmege imkânı bar, biriniñ ise ketken yeri yoq, şunıñ içün teklif etilgenge razı olalar ya da öz parası ile tamirlemege başlaylar», — dep añlattı subetdeş.
Tamir fiyatına qurulış malzemeleriniñ, işniñ ve taşımalarnıñ paalılaşuvı da tesir ete. Subetdeş dam tamiri içün qullanılğan ağaç fiyatlarını qıyaslay: 2023 senesi arman ayında bir kub tahminen 17 biñ ruble (tahminen 9 biñ ğrn) olğan edi, şimdi ise — 35–38 biñ (tahminen 20 biñ ğrn). Onıñ sözlerine köre, ustalarnıñ işi de tahminen eki-eki buçuq kere paalılaştı. Şunıñ içün evel zarar körgen meskün yerniñ tamiri qaplay bilgen miqdarlar şimdi onıñ fiyatına uymay.
Nisbeten kiçik zararlar aqqında söz ketse de, adam protsedurağa keçmek, muracaatınıñ baqılmasını beklemek ve soñra teklif etilgen miqdarğa razı olıp-olmağanını qarar bermek kerek. Eger saip zarar körgen evde qalamasa, başqa meskün yerni qıdırmaq ya da tamirni özü başlamaq mecburiyetinde. Tazminat aqqında qarar qabul etilgende, zararlar endi yoq etilgen ola bilir. Çünki beklev aylarnen devam ete bilir, zarar körgen dam, qırılğan pencereler ya da yıqılğan ev qısmı ise derhal tamirini talap ete. Bu alda, subetdeş añlata ki, adam tazminatsız qalmaq telükesine oğray, çünki meselege baqılğan anda ev endi tamir etilgen ola.
«Bunıñ Rusiye AMSnıñ işi neticesinde olğanını aytmaylar»
Kütleviy Haber İnstitutınıñ media talilcisi Olena Ğolub aytа ki, zarar körgen evler aqqında malümat yerli medialarda bar, çünki nisbeten kiçik toprаqta böyle vaqialarnı gizlemek qıyın. Şunıñ içün böyle vaqialarnıñ tamamen süküt etilmesi yerli medialarğa olğan işançnı boza bilir, çünki insanlar neticelerni özleri köreler ya da tanışlarından ögreneler. Şunıñ içün zarar aqqında bildirmeler peyda ola, amma olarnıñ nasıl berilgeni de müimdir.
«Yerli Qırım medialarında evlerge uruluvlar aqqında malümat bar. Qırım — olduqça sıñırlı bir toprаq, anda bir şeyni gizlemek qıyın, ve Rusiye haber boşluğını yaratmağa tırışsa da, malümat er alda insanlarğa yete. Şunıñ içün yerli medialarnıñ bu vaqialarnı tamamen süküt etmesiniñ manası yoq, çünki olarğa işanç keskin şekilde tüşer», — dep añlata Olena Ğolub.
Misal olaraq o, yerli teşviqatçı «Sevastopol media» neşiriniñ başlıqlarını keltire: anda ücümden zarar körgen evlerniñ ve bala bağçalarınıñ «tertipke keltirilmesi» aqqında, em de çoq qatlı binalarnıñ zarar körgeni ve yaralanğanlar aqqında yazılğan. Böyle haberlerde diqqat vaqiadan soñ ne yapılğanına ayırıla, yıqılmalarnıñ qaysı şaraitte olğanına degil. Ne olğanını ve insanlarnıñ ne içün zarar körgen meskün yerinde qalğanlarını añlatmaq yerine, oquyıcığa tamir ve memurlarnıñ işi aqqında malümat teklif etile.
Olena Ğolubnıñ közetüvlerine köre, böyle yol sadece zarar körgen meskün yer aqqında haberlerde degil, Qırımdaki elektrik teminatı ve yaqıt qıtlığı aqqındaki haberlerde de körüne. Media talilcisiniñ fikirince, işğal etilgen topraqlardaki medialarnıñ işi, keç Sovet devrindeki kibi, er zaman yolbaşçılıqnıñ çalışqanını ve meselelerni çezgenini köstermege qurulğan. Ne olğanınıñ tafsilâtlı talili yerine, auditoriyağa vaziyetni normağa qaytarmaq kerek olğan sözde tedbirler aqqında malümat teklif etile.
«Qırım medialarını — keç sovet deviri medialarıdır. Olar malümatnı meseleden ziyade, onıñ çezilmesi içün ne yapılğanı aqqında bereler. Memurlarnıñ nasıl çalışqanları, nasıl bir şeyni tamir etkenleri ve vaziyetni yahşılaştırmağa nasıl tırışqanları aqqında pek çoq haber bar. Bu episi, insanlar kerçek meselelerge oğrağanda da, varlıq körünişini yarata», — dep añlata Olena Ğolub.
Böyle haberlerniñ daa bir hususiyeti — evlerniñ ne içün zarar körgenini añlatma usulı. Media talilcisiniñ sözlerine köre, ücümlerniñ neticeleri aqqında haberler esasen dron parçaları añılа, amma olarnıñ Rusiye AMSnıñ işi neticesinde tüşkeni añlatılmay.
«Elbette, esasen bunı parçalarnıñ tüşmesi olaraq bildireler, amma bunıñ AMSnıñ işi neticesinde olğanını aytmaylar. Er bir parçada GPS bar ve o, özü qayda uçmaq kerekligini saylağan kibi fikir peyda ola. Zarar körgen er şeyni parçalar ile añlatalar, atta söz ücümniñ vastasız maqsadı ola bilgen obyektler aqqında ketse de», — dey Olena Ğolub.
«Mesuliyetke celp ete bilirler»
Yerli sakin anonim olaraq añlata ki, Qırımda ava mudafaasınıñ işi ve ücümlerniñ neticeleri aqqında haberlerniñ neşir etilüvine sıñırlamalar bar. Onıñ sözlerine köre, insanlar evniñ zarar körgenini ve onıñ saiplerniñ meskün yersiz qalğanını bildire bilirler, amma dron aqqında ya da onıñ tüşüv şaraiti aqqında añmaq olar içün telüke yarata. Subetdeş aytа ki, meselâ, ictimaiy ağlarda yıqılmanıñ neden olğanını belgilemeden ev tamiri içün para toplap olalar.
«Eger yıqılğan evni fotoğa çıqarıp, insanlarnıñ meskün yersiz qalğanını yazsañ — olur. Amma eger evge dron tüşkenini ve insanlar bunıñ sebebinden meskün yerini coyğanını yazsañ, bunıñ içün seni mesuliyetke celp ete bilirler. İnsanlar evlerniñ ne içün zarar körgenini añlaylar, amma bunı açıq yazmaqtan qorqalar. Ve eñ yaramazı atta beş biñ ruble ceza degil, saba saat altıda quvetçilerniñ avtomatlarnen evge kirip, bütün evni alt-üst ete bilmesidir».
2025 senesi oraq ayında işğalli Qırım akimiyeti medialarda, ictimaiy ağlarda ve messencerlerde Rusiye AMSnıñ yerleşken yerlerini, em de raketalar ve dronlarnıñ urulğan, tüşken ve detonatsiya yerlerini belgilemege imkân bergen foto, video ve diger materiallarnı yayın etmege yasaq etti. Aynı zamanda subetdeş ayrıca qayd ete: insanlarnıñ qorqusı sadece mümkün ceza ile degil, bağlı. Onıñ sözlerine köre, olar içün Rusiye quvetçilerniñ tintüv ile kelmesi daa büyük telükedir.
Olena Ğolub diqqat ayıra ki, işğal etilgen Qırımnıñ media mekânındaki daa bir hususiyet — Ukrayinanıñ añılmasından qaçınuv. Onıñ közetüvlerine köre, medialarnıñ başlıqlarında ücüm bağlı olğan memleket aqqında az yazalar. Bunıñ yerine USQUkrayina Silâlı quvetleri, dronlar ya da «parçaları» aqqında cümleler qullanıla, bazı vaqıtlar ise umumiy «ücümler» sözlerinen sıñırlanalar.
«Men bellesem, Qırım medialarında «Ukrayina» sözüne tabu bar. Eger başlıqlarnı talil etsek, anda bu adnı pek seyrek köre bilirmiz. USQni aña bilirler, amma çoq vaqıt sadece «parçalar» ya da «duşman ücümleri» dep yazalar, atta qaysı memleket aqqında ketkenini belgilemeyler», — dey media talilcisi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız