"Rusiye içün Qırım — arbiy baza olaraq qala", — dep Crimea Dailyniñ icracı prodüseri Yevhen Bondarenko. Ve qoşa: "Olar onıñ ne medeniy mirası, ne kimlik inkişafını köreler".
Yevhen — Qırım ikâyeleriniñ qorçalavı, mektepler içün tasil metodologiyalarınıñ işlep çıqarılması ve yarımadanıñ kerçek tarihını yañıdan añlamaqnen oğraşqan müstehassıs. Bugün faaliyetiniñ yönelişleri arasında — ukrayin haber boşluğına Rusiye tesirinen küreş ve tamır halqlarınıñ hatırasını saqlav.
Hususan, ukrayin matbuat vastaları ne içün "referendum" aqqında unutmalı ve işğalciler Yaltanıñ medeniy alanını nasıl etip yañıdan yazıp yazğanını — Yevhen Bondarenko "PRO Qırım. 2.0" podkastınıñ nevbetteki sanında tarif etti.
İşğalden soñ Qırımnıñ haber izolâtsiyası
"Rusiye Federatsiyası Qırım yarımadasınıñ işğalinen mustaqil ola bilecek matbuat vastalarını yoq etmege başladı. O da bar olğan matbuat vastalarını satın almağa başladı. Ekinci ikâyesi — öz teşviqiy, Qırım yarımadasına belli bir Rusiye matbuat vastalarınıñ kirsetilmesi.
Rusiye jurnalistleri Qırımğa kelip, anda Rusiye teşviqatını tarqatqan ediler. İşğal etilgen Qırım toprağında oquğan ukrayin matbuat vastaları bar. Böyle bir leyha, tolu miqyaslı ola bilecek qadar çoq vaqıt ala, ve şimdi bile Radio Svobodanıñ "Qırım.Aqiqat" leyhası olıp qala. Bunı açıq aytmaq kerek, çünki olar kerçekten de bu işni sistematik şekilde yaptılar".
"İşğalciler kerçekni yañıdan yazalar"
"Biz tek media resursları aqqında aytmaymız, biz er bir kontekst aqqında aytamız: kinoteatrler, müzeyler, teatrler, tasil müessiseleri, universitetler, mektepler ve atta bala bağçaları. Olar kerçekni yañıdan yazalar. Men daa yaqında Ostroğ akademiyasına barğan edim, anda Yaltadaki Lesâ Ukrayinka müzeyinen bağlı olğan eki oca çalışa. Bu, Lesya Ukrainkanıñ yaşağan evi edi. Başta onı tamir-rekonstruktsiyağa qapatqanlar, soñra ise bu müzey Yaltada yaşağan meşur şahıslarnıñ müzeyi dep adlandırılğan edi. Lesâ Ukrayinanı bir de bir qorqunçlı odağa alıp kettiler. Ve bu tesirniñ bir qısmıdır, onı qullanğan ve onıñnen bağda olğan insanlarnıñ yerlerini deñiştirüvdir".
"Rusiye içün Qırım arbiy baza olıp qaldı"
"1937-nci yılımız — ukrayin qurşuna tizilgen yañıdan tikleyiciler. Qırımtatar ziyalıları arasında ise 1937-38 seneleri birer-birer olıp keçti. Misal olaraq, 1938 senesi çiçek ayınıñ 17-de Üsein Bodaninskiy öldürildi. O, Bağçasaraydaki Hansaraydaki müzeyniñ tesisçisi ve birinci müdiri ola. Qırımtatarlar arasında bu devir "Qara baar" olaraq adlandırıla. Üsein Bodaninskiyden ğayrı, yoq etilgen medeniyet erbaplarınıñ daa büyük cedveli bar.
Ekinci müim basamaq — genotsid, tamır qırımtatar halqınıñ sürgünligi. Bizler iç bir vaqıt Sovetler Birliginiñ bu adımğa ne içün atqanını aytmaymız. Esas cevap şunda ki, Qırım yarımadası Sovetler Birligi, Rusiye İmperiyası, zemaneviy Rusiye içün arbiy baza olaraq qala. Olar anda ne medeniy mirasnı, ne tamır halqlarınıñ kimliginiñ inkişafını, ne de ukrayin kimliginiñ inkişafını körmeyler.
Qırımtatar halqı — bu başqa tilde laf etken, "büyük rusça"dan farqlı olğan başqa medeniyetke saip olğan halqtır. Bundan da ğayrı, ruslar tamır halqınıñ qarşılığı ola bilecegini kördiler. 1944 senesi, Ekinci Cian cenkiniñ deñiştirici vaqiaları olıp keçken vaqıt, Sovetler Birligi imperiya kibi tüşünmege başlay. Tarihnıñ tekrarlanuvını köremiz".
"Ukrayina Qırım aqqında yeterli derecede aytmay"
"Yaqında "Qırım, olğanı kibi" filminiñ 10 yıllığı munasebetinen Kino evinde numayış keçirdik. Rejissör Kostâ Klâtskin şunı dedi: "Yevhen, biz anda mavı zalnı ayırğan edik". "Kostâ, bu büyük zalğa lâyıq bir film, qırmızını ber", — dedim.
Suvuq olğanına baqmadan, aman-aman bütün qırmızı zalnı topladıq. Amma kelgenlerniñ 70%-i bu filmni ilk sefer körgen edi. Film 10 yıl evel çıqarılğan edi, o, YouTubede bedava bar. Malümat alanı Qırım mevzularınen pek az tolu, bizim esas malümat resursımız Qırım yarımadasınen bağlı haberler ya da mevzularnen tolu degil, maalesef. Bunı deñiştirmek kerek.
Biz şimdi tarihiy mevzuda podkast yapacaqmız. Kitaplarda buña daa çoq diqqat ayırmaq kerek, yañıdan tüşünmek kerek. Bütün sovet devirini yañıdan tüşünmek kerek. Qırımtatar halqınıñ Qırım yarımadasınıñ qaytarılması içün küreşiniñ ikâyeleri tarihımızda yazılmalı".
"Fokust "referendumdan" işğalge qarşılıq kösterüvge avuştırılmalı"
"Ne içün bu "referendum"ğa bu qadar diqqat ayırasıñız? Çeşit matbuat vastalarından referendumnıñ bir yıllığı munasebetinen izaatlar soramağa rica etem. Men aytam: "Siz maqaleler yazmaq içün bir adise tapqan ediñiz. O aqqında aytmay bilesiñiz". Referendum vaqialarınıñ arfesinde, çoqusı allarda unutılğan pek müim bir tarih bar — Rişat Ametovnıñ cesedi tapılğan künü.
O, 2014 senesi saban ayınıñ 3-nde, qanunsız referendum keçirilgen vaqıt, bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqqan ilk qırımtatar oldı. Biz ise, yaratılğan rus ikâyesini alıp, onı taqip etemiz. Men kütleviy haber vastalarına muracaat etip, aytam: "Rishat Ametovnıñ ikâyesini daa yahşı aytıp beriñiz. Buña diqqat etiñiz. Referendum aqqında aytmañız". Çünki bu uydurılğan efsane ve ikâye, biz olarnı bir şeyge azırlağandan soñ yaşay".
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız