1954 s. kiçik aynıñ 19-ında Qırım, Ukraina RSRniñ terkibine kirdi: birleşüvniñ qanunlığına dair mütehassıslarnıñ fikri

1954 s. kiçik aynıñ 19-ında Qırım, Ukraina RSRniñ terkibine kirdi: birleşüvniñ qanunlığına dair mütehassıslarnıñ fikri

Ексклюзивно
1954 s. kiçik aynıñ 19-ında Qırım, Ukraina RSRniñ terkibine kirdi: birleşüvniñ qanunlığına dair mütehassıslarnıñ fikri
İlüstrativ foto. Фото: wikipedia.org

Ukrainanıñ tarihı dersliklerinde Qırımnıñ Ukrainağa kirmesiniñ tarihı 1954 senesi kiçik aynıñ 19-ı qayd etildi. Tamam o zaman Şura Birliginiñ Yuqarı şurasınıñ prezidiumı, Qırım vilâyetiniñ Ukraina RSRniñ terkibine kirmesi aqqında qanun berdi.

Rusiyeniñ, yarımadanıñ Ukrainağa adaletsizlik neticesinde kirgenini dep, propagandasınıñ maqsadını ögrenmek içün Suspilne Qırım mütehassıslarnen laf etti.

Tarih ilimleri namzeti Serhiy Ğromenko añlattı ki, "1954 s. kiçik aynıñ 19-ında Qırımnıñ Ukrainağa bermesi" kibi ifade yoq edi. Bu, rus propagandasınıñ tamamınen yañlış fikridir.

Ruslar aqlılar ki, Şura Birliginiñ YŞnıñ prezidiumınıñ Qırımnı Ukrainağa bermek içün uquqiy aqqı yoq edi. Bütün Şura Birliginiñ Şurası, memuriy topraqlarnıñ idaresini deñiştirmek vazifesini yapa edi. Ve 1954 senesi çiçek ayınıñ 26-sında ŞBniñ YŞ, eki qanun çıqardı. Birincisi, kiçik aynıñ 19-ındaki qanunnı tasdıqlayaraq, Qırımnı Ukrainağa berüv aqqında edi. Ekincisi ise Qanunnamege deñişmelerni kirsetüv aqqında edi. Ve bu, soñ adım olmadı. 1954 senesi mayıs ayınıñ 12-sinde bu vaqianıñ soñ adımı yapıldı. O zaman ŞBniñ YŞnıñ vesiqalarında mezkür qanunlar yayınlandı ve aqqını aldı. Tamam bunı qayd etmek kerek. Kiçik aynıñ 19-ını qayd etmekniñ manası yoq.

Ğromenko qayd etti ki, kommunizm fırqasınıñ o zamanki kâtibi Mıkıta Hruşçövniñ imzası, sadece TSKnıñ oturışınıñ prokotolından şeadetnamedir. ŞBniñ Yuqarı Şurasınıñ prezidiumınıñ başı Klıment Voroşılov, esas vesiqalarnı imzaladı.

1955 senesi qadar, kerçekten de 1956 senesine qadar Hruşçöv, Şura Birligini tek başına reberlik etmey edi. Ve Nazirler Şurasınıñ başı Ğeorğiy Malenkonıñ izni almadan, Parlamentniñ başı Klıment Voroşılovnıñ izni almadan, böyle qarar berilmez edi. Tamam bunıñ içün mında uydırmadan başqa bir şey yoq.

Siyaset mütehassıs Volodımır Fesenkonıñ fikri aynıdır. O qayd etti ki, Qırım vilâyetiniñ RRFSRden URSRe bermesi, Hruşçövniñ şahsiy istegi degil, orta bir qarar edi. Fesenko qayd etti ki, Qırımnıñ Ukrainanen birleşmesi ceetinden bütün (coğrafik, içtimaiy ve iqtisaiy, qavmiy, siyasiy ve ilâhre) saalarda yarımadanıñ ukrain topraqlarınen alâqalarını unutmamaq kerek.

Bu, milâttan soñ IX-X asırlardır, ukrain topraqlarında Eski Rusiye devleti doğğan vaqıt. Ve Ukraina devletiniñ ve ukrain qavmiyatınıñ tamırları tamam o yerden kele. Endi o zaman Qırımnen bağ edi. Şu cümleden zemaneviy manada siyasiy, memuriy saalarda bar edi. Yüz sene evel Ukraina Milliy İnqilâbı, Milliy Azatlıq inqilâbı devrinde böyle zemaneviy manada Ukraina devleti yaratılğanda UNR (Ukraina Milliy Cumhuriyeti - terciman) teşkil etildi, endi o zaman 1918 senesi isbatlandı ki, Qırım Ukrainanıñ parçasıdır. Bunıñ içün 1954 senesi Qırım Ukrainağa kirsetildi kibi ifadeler, şura-rus lafıdır. Qırım Ukrainanen çoqtan berli edi.

Ekinci cian cenkinden ve qırımtatarlarnıñ sürgünliginden soñ Qırım, ealisiniñ üçte ekisini coydı. Yarımada tamamınen deñişti, dep tarihçı Gülnara Abdulayeva añlattı.

Yarımadada teki 3 ötmek tükânı, 18 et tükânı ve 8 süt tükânı çalışqan edi. Ve yarımadanıñ tek 2 yerinde toquma, ayaqqaplarını almaq mümkün edi. 9 tükânda qurucılıq malzemelerini almaq mümkün edi. Sebze ve meyve tükânı yoq edi! Bütün Qırımda!

O zaman Stalinniñ siyasetiniñ — ruslarnı Qırımda yerleştirmek — istenilgen neticesi yoq edi. Abdulayevanıñ sözlerine köre, yarımadağa Rusiyeniñ uzaq yerlerinden insanlarnı yollağan ediler. Olarğa oñaytlı iklim, deñiz, şarap ve başqa şeylerni vade etkenler.

Böylece, bu sözlernen olarnı yollağan ediler, Qırımnıñ seyyaredeki cennet olğanını ve anda çoq şarap olğanını aytqan ediler. Ve kerçekten de şu köçip kelgenler bir qaç sene yarımada yaşağan soñ o yerden ketmege istegen ediler. Amma yazıq ki, er kes ketmegen.

1944 senesinden soñ yarımadağa köçken ruslar dağ bağçalarını, bağlarnı, tehnikiy ububatnı asla körmegenler. Olar qırım yaşayış şartlarına uyğunlaşmağa istemey ediler ve yapamadılar, dep Gülnara Abdulganiyeva ayttı. Tabiatqa varvarlar kibi baqtılar.

1953 senesi orta küz ayında Aqmescitke Hruşçöv keldi ve yarımadanıñ qaysı vaziyette olğanını kördi. Ve Kıyivdeki part-aktivnen oturışta öz teklifini bildirdi, dep Gülnara Abdulganiyeva añlattı.

Ve şu oturışta o, Cenüpte yaşağan ukrainalılarğa Qırımğa köçmege teklif etti. Olar, şimaliy Qara deñiz bölgesiniñ ziraatınıñ urf-adetleri ve hususiyetleri pek yahşı bile ediler.

Bundan ğayrı, o añlattı ki, 1954 senesi emir çıqarılğan soñ Qırımnıñ tarihınıñ yañı saife açıldı.

Bir qaç sene devamında tamam cenübiy vilâyetlerden yarımadağa bir qaç onlarca biñ ukrain köçti. Olar, Herson ve Mıkolayiv vilâyetlerinden insanlar ediler. Ve endi Qırım Ukrainağa berilgen 2 seneden soñ yarımadanıñ çıqaruvı arttı. Misal içün, demirtaşınıñ çıqarıluvı 36%ge, elektrik energiyanıñ çıqarıluvı 57%ge, şarap istisali 104%ge arttı. Yani ayvancıasravcılıq yavaş-yavaş yaratıldı, köy hocalığı, bağlar ve bacalar uyanıp gülleşti. Ve bugün Qırımnıñ Rusiye tarafından yaratılğan kurort olğanını aytsalar, bu yañlıştır. Çünki Qırım tek Ukrainağa berilgen soñ o, kurort olaraq inkişaf etmege başladı.

Deyerli 40 sene Moskva, Kıyivge Qırımnen bağlı resmiy iddia etmey edi. Tek 1992 senesi bildirdi ki, Qırımnı Ukrainağa qanunsız olaraq berdiler. O zaman aytmağa başladılar ki, aktlarnıñ aqqı yoq ve aytışmalarnı keçirmek kerek. Faqat bunıñ semereligi olmadı — içeri siyasiy çatışmalar ve ilk Çeçen cenki mania oldı, dep Sehiy Ğromenko bildirdi.

Endi 1992 senesi Rusiye iddia etti ve bu siyasiy devrim neticesinde qabaatlılarnı qıdırmağa başladılar. Ve Hruşçövni taptılar. Er bir şeyde Hruşçövni qabaatlı olaraq tanıdılar.

Tairhçı añlattı ki, topraq yaqınlığı ve yaqın hocalıq ve medenieyt bağları sebebinden şura akimiyeti Qırımnı Ukrainağa kirsetti.

Şura Birliği Ukrainağa pek tarqatılğan uydurma berdi ki, Şimaliy-Qırım kanalını qurmaq kerek edi ve böylede onı idare etmek daa kolay olur edi. Kerçekten de, Stalinniñ yaşağanı 1950 senesi Şimaliy-Qırım kanalını qurmağa qarar berdiler. Bunıñ içün mında iqtisadiyat meselesi o qadar müim degil edi. Anda nasıldır siyasiy ğayeler bar edi. Men tüşünem ki, esas sebebi, şura akimiyetiniñ Ukrainanı Rusiyege yaqınlaştırmaq edi.

Siyasiy nutuqçı Volodımır Fesenkonıñ sözlerine köre, Moskva ealisini ruslaştırmağa istey edi.

Olar ne Qırımnı ukrainleştirmege, ne Qırımda qırımtatar cemaatınıñ inkişafını istey ediler. Men bellesem, olarnıñ maqsadı böyle edi.

Hatırlatamız ki, Rusiye Devlet duması, Qırımnıñ URSRe berüvi aqqında aktnıñ qanunsızlığını tanıp, onı lâğu etmege teklif ettiler.

Devlet dumasınıñ SND meseleleri eyyetiniñ başınıñ muavini Kostântın Zatulin bunı teşebbüs etti, dep RİA Novosti bildirdi.

"1954 senesinden başlap resmen bu topraq, ukrain edi. Bundan evel ise yüzlerce sene devamında o, rus bölgesi edi. Ve 1954 senesi Rusiyeden Qırım çalındı", — dep ayttı o.

Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız

На початок