Rusiye qanunlarına köre makeme ceryanlarında tek diplom alğan advokatlar degil, uquq tasilini almağan ve qabaatlanğanlarnıñ menfaatını vekil ete bilgen cemaat imayecileri de iştirak ete bileler.
İşğal etilgen Qırımda rus repressiyalarını çekken insanlarnı qorçalamaq içün bu qaide qullanıla. Suspilne Qırım, altı senedir yarımadada cemaat imayecileri mektebiniñ nasıl çalışqanını añlata.
“Advokatlar yeterli degil”
2017 senesi qırımtatar milliy areketiniñ qart faalcisi Server Karametov “Bizim balalarımız terrorcı degillerdir” plakatınen Qırımdaki işğal Yuqarı makeme yanına keldi.
Bir kişilik numayış, qırımtatarlarnıñ evleriniñ kütleviy tintilmesine ve tevqiflerine qarşı narazılıq şekli edi. Bu sebebinden “makeme” pensiyacını izolâtorğa yollap 10 künge tevqif etti. Bir qaç kün içinde daa bir qaç qart insan bunı yaptı. Daa eki ay içinde yüz insan qırım yollarına çıqtı.
“Bu, aynı plakatlarnen bir kişilik numayışlar seriyası edi. Endi o zaman añlaşılır edi ki, devlet (Rusiye — muar.) tek Server Karametov taqip etmeycek. Bir kişilik numayışqa çıqqan er kes memuriy şekilde taqip etildi. Vaziyet talili kösterdi ki, Qırımda çalışqan, öz nazar noqtası, dünya baqışına köre feda olğanlarğa uquqiy yardım bergen advokatlar, uquq qorçalayıcılar, uquqçılarnıñ sayısı yeterli degil", — dep uquqçı Lilâ Gemeci hatırladı.
Tamam bu vaqialardan soñ uquq oqrçalayıcınıñ cemaat imayecileri mektebini teşkil etmek ğayesi peyda oldı. İşğal sebebinden Qırımda da işlegen rusiye qanunlarına köre tutlğan insanlar qorçalayıcını ala bilirler. Bu qorçalayıcı tek advokat degil, uquq tasilini almağan başqa bir insan da onı ola bilir.
“Qırım birdemligi”niñ (içtimaiy teşkilât — muar.) halq ögündeki oturışlarından birinde makeme oturışlarında imayeci olıp iştirak etmege azır olğan er kesni ögretmege teklif ettim”, — dep ayttı o.
Farqlı yaştaki eñ az 20 insan, böyle stajlamağa ketmege istedi. Olardan tek bazıları uquq tasilini almağa bitirmeyip, taşladı, qalğanları ise ocalar, ekimler, müendisler ediler. Olar mektepke tamam başqa bilgilernen keldiler.
Eki buçuq sene mühbir Alöna Savçuk yarımadada çalışqan edi ve emin edi ki, böyle mektepniñ teşkil etilmesi qaçınılmaz edi, temel uquqiy tasil er kes ala bilir.
“Çunki Qırım öz telükesizligi, imayesi, öz aqlarını qorçalanması içün degil, seni eñ yaramay vaziyetke ketirmek içün qanunlarnıñ qullunğanı yerdir”, — dep qayd etti o.
“Qorunamadım”
2017 senesi Canköy rayonındaki küçük qasabadan Ayder Süleymanov uquq imayecisine acelen ihtiyac duydı. Server Karametov lobi o, bir kişilik numayışqa çıqtı, amma otuz daqqa bile turmadı, “politsiya” işçileri onı tuttılar.
“O zaman ne insanlarğa, ne yürüyicilege, ne naqliyatqa manian olıp, öz nazar noqtamnı halq ögünde, barışıqlı bildirmege qarar berdim. Politsiyacılar meni politsiya bölügine alıp ketirdiler, parmaq işaretlerim, DNK testi içün tükürçik bermege talap ettiler, amma qattı ve doğru şekilde qorunamadım. Bu vaqialar, öz aqlarımnı ögrenmek sebebi oldı”, — dep Süleymanov añlattı.
O, köy hocalığını yapa, öz toprağında sebze öştüre, aydayıcı olıp bazıda çalışa. Treninglerge ketip, laptop ve bastırıcı maşna aldı.
“Ellerimnen çalışqanda qulaqlarım ve közlerim açıq. Apayım ve balalarım alıştılar ki, YouTubede türlü makeme oturışlarını baqam. Uquqnen bağlı sesli kitaplarnı diñleyim. Soñ oquğanım kitaplardan biri “Devlet ve uquq nazariyesi” edi. Bu, yolunı tek başlağan kelecek uquqçılar içün bir malümattır. O büyük, biñ beş yüzden çoq saifesi bar. Bir ay devamında bir qaç yüz saife oqup ezberledim… Şimdi aşhanemde bir köşeçik bar. Balalarım yuqlağanda anda oturıp olarnı raatsız etmeyim. Yani vesiqalarnen çalışmaq içün tena yerge çekilem. Bu, menim köy mini-ofisimdir”, — dep qırımtatar adamı añlattı.
Onıñ apayı Aliye Süleymanova tüşüne ki, onıñ er vaqıt oqumaq arzusı bar edi, tutulğan soñ ise bu arzu arttı. Er vaqıtbeş balağa baqmaq kereligine baqmadan onı toqtatmamağa qarar berdim... Bazıda açuvlanam, bir qulağıñnı çıqarmañnı aytam, meni eştimegeniñni aytam”, — dep Süleymanova qoştı.
9 sene boyunca tek bir qaç istisna bar
Qırım advokatları, 10 treningden ibaret olğan mahsus başlanğıç programmasını azırladılar. Bu ğaye deral yerine ketirilmege başlandı, çünki 2017 senesi kütleviy numayışlardan soñ olarnıñ masasına onlarca büyük memuriy dava qoyuldı. O zaman SİZOda cianiy davalarnen siyasiy mabüsler olarnıñ yardımını bekley ediler, bunıñ içün işlerini al etmege ögrenmege mecbur oldılar.
"Biz cemaat imayecilerini, makemede esas iş ve uquqiy yardım pritsiplerini qullanmağa ögrettik. Ve bir kişilik numayışlarda iştirak etken insanlarnı memuriy mesüliyetke çekkende olarnı qoruya bilgen insanlarımız endi bar edi”, — dep advokat Lilâ Gemeci hatırlay.
Bu adiy olmağan mektepniñ terkibi er vaqıt deñişe edi. İmayeciler yañı treninglerni keçire ve azırlay, davalarnı tüşünip çıqara, keçken oturışlardaki hatalarnı talil ete ediler. Ayder Süleymanov olarnı ilk ocaları olaraq tanıy ve gece yarısında bile olardan yardım almaq içün muracaat ete.
“Oturış vaqtında bile olarğa yazmaq, mesleat almaq mümkün. Bazıda dava misallerini köstereler, bazıda normativlerni bereler”, — dep içtiamiy imayeci añlata.
Cianiy davalar baqılğanda makemeci aqrabasına ya da başqa insanğa cemaat imayecisi olmağa izin bere bilir. Faqat çoqusı allarda işğal makemecileri buña izin bermeyler. Olar aytalar ki, daa bir imayecige izin bermek, “makemeci”niñ mecburiyeti degil, aqtır. Ve siyasiy mabüslerniñ ihtisasiy advokatı bar olğanını bildireler.
Qırımnıñ 9 senelik işğali devrinde tek bir qaç istisna bar edi. Volodımır Baluh ve Vladıslav Yesıpenkonıñ imayecisi, UPKniñ Qırım yeparhiyasınıñ arhiyepiskopı Klıment edi. Rus uquq imayecisi Oleksandr Podeabinek, qırımtatar siyasetçisi İlmi Umerovnıñ davasında iştirak etti.
Nariman Celâl, Aziz ve Asan Ahtemovnıñ apayları, advokatlarnen aynı seviyede öz aqaylarınıñ aqlarını qorçalamaq imkânını aldılar. Tamam cemaat imayecileri statusını alıp, bir sene devamında olarnen SİZOda körüşe bile ediler
“Sistema” içün oñaytsızlıqlar
Lilâ Gemeci emindir ki, şu anda Qırımda imayeci olıp, er bir añda memuriy davalarnen bağlı makeme ceryanına qatılmağa azır olğan insanlar taqımı bar.
“Olar, politsiya protokollarındaki qusularnı bileler, bunıñ içün olarnı lâğu etmek ya da qaytarmaq mümkün. Qaysı şikâyetlerni bermek, halqara uquq nasıl qullanmaq kerekligini bileler. Ve kerçekten de olar bunı pek yahşı yapalar. Çünki daa sıq köremizki, memuriy şekilde insanlarnı qolayca taqip etmek içün olarğa makeme oturışlarına yibermege istemeyler. Sıq sıq qanunsız şekilde işlegen uquq qorçalayıcı sistema içün olar, çoq oñaytsızlıqnı yaratalar”, — dep advokat ayttı.
Böylece, 2020 senesi ilk qış ayında Aqmescitteki Merkeziy rayon makemesi, vatandaşlarına üküm çıqarılmasını videoğa çıqarğanda “numayışnı teşkil etmek”te qabaatlanğan qırımtatar jurnalisti Vilen Temeryanovğa qarşı memuriy davanı qapattı. Cemaat imayecileri Server Çolakçik, Seitosman Karaliev ve Lenur Seflayev onıñ menfaatını vekil ettiler.
Aynı zamanda Süleymanovx qanunsız tutulmasını nasıl iddialaşqanını ve 2021 senesi faalci Vladlen Seidaliyev içün tercimannı çağırmağa becergenini añlattı. Faqat “makemeci” oña para cezasını berdi.
“Onı (Seidaliyevni — muar.) pek qattı şekilde tuttılar. Onıñ bir qaç qaburğasını qırdılar, sögdiler, büyreklerine urdılar. Öz Facebook saifesinde canlı yayın keçirmek ve FSB binası yanında insanlarnıñ tutulması aqqında añlatmaq içün politsiya bölügine keldi. Olar toplandılar, çünki yañı tintüvler ve insanlar ğayıp olğanları sebebinden raatsızlana ediler. 10-15 saniye canlı yayın keçirdo ve tamam kamera ögünde onı alıp tuttılar. Protokolda yazdılar ki, o “kütleviy tedbirde iştirak etti”, amma bu doğru degildir”, — dep qayd etti o.
Cemaat imayecisi, canlı yayınnıñ videosını fleşkağa yükledi ve resmiy rica azırladı. Seidallyev Süleymanovnıñ memuriy protokolnen bağlı makeme oturışı, qabaatlanğan adamğa rus tilinden qırımtatar tiline tercimannı bermek içün ricanen başlandı.
“Makemeci, bu resmiy ricağa pek agresiv şekilde qabul etti. Ayttı ki, menim qorçalağanım adam rus mektebinde oquğan ve rus tilini añlağan. Faqat bu aq qanaatlendirildi. Makemeci keñeşüv odasına ketip, qapını o qadar küçlü urdı ki, divarda nasıldır resimler olsa edi, olar tüşse edi. Oturışnı başqa tarihqa keçirdi”, - dep qırımtatar adamı qayd etti.
Diplom qıtlığı
Cemaat imayecileriniñ işiniñ eñ büyük qıtlığı, tasil diplomasınıñ olmaması sayıla. Bu, olarnıñ işine em ürmetsiz munasebetniñ sebebi ola ve olarnıñ imkânlarını pek sıñırlay. Advokatlardlarğa aksine olar içün cinaiy davalarğa qatılmaq zor. Olarnı "uquq qorçalayıcı organlar" ve FSBge yibermeyler. Şahsen insanlar tutulğan vaqıt.
Aynı zamanda Sudaqtan cemaat imayecisi Seitosman Karaliyev emindir ki, uquq vesiqasını almadan, o avtonom şekilde çalışa bile.
"Bir zaman men dayanamadım ve makemecini qabaatladım ki, o tek istegeni şeylerin yapa. O şaşırıp yañıdan soradı: şimdi anımı qabaatladım? Advokat, qaidelerge riayet eterek, bunı yapamaz. Bunı yapsa ise, oña qarşı tedbirler keçirirler", — dep Karaliyev añlattı.
O hatırlattı ki, 2022 senesi yaz mevsiminde Qırımda aynı zamanda üç advokat, şu cümleden imayeciler mektebini yaratuv teşebbüsçisi Lilâ Gemeci, litsenziyasından marum etildi.
Savçuk tüşüne ki, tek çoq senelik er künlik iş, "makeme"nen dialog alışqanlıqlarını yaratacaq. Amma uquq imayeci mektep teşkil etilgen soñ kördiler ki, insanlar öz aqlarını qorçalamaq içün toplanalar. Cemaat imayecileriniñ iştirakinen bir qaç makeme oturışlarında iştirak etti.
"Elbette, insannıñ ihtisasiy ve senelerce bunı yapqan savatlı advokatnı alması daa yahşıdır. Amma olar yeterli degil, bunıñ içün olar, iç bir şeyden daa yahşıdır. Ve olarnıñ iştiraki, mahkemede ve başqa müessiselerde öz aqlarını qorçalamaq imkanını arttıra", — dep qayd etti o.
Qırım cemaat imayeecileri mektebiniñ bir qaç mezunı, ihtisasiy uquq tasilini almağa istey.
"2020 senesi kerçekten de men Hersonğa ketip, vesiqalarımnı berecek, ğıyabiy oquvğa kirecek edim. Aqrabalarım ve dostlarım paranen destek etmege söz berdiler. Birinciden koronavirüs sıñırlamaları, bunda soñ 2022 senesi kiçik aydaki vaqialar mania oldı", — dep Süleymanov añlattı.
Ukraina ve Rusiye qanunları farqlana, amma imayeci añlata ki, bir uquqiy sistemadan esas qaideler çıqa. Ukrain oquv yurtunı sayladı, çünki uquq qorçalayıcı faaliyeti sebebinden oquv ceryanında tesirden qaçınmağa imkân berir edi. Pedagoglar ve oclar, halq ögünde nazar noktalarını bildirgen ya da siyasiy sebepli makeme oturışlarında iştirak etken faalci olğan studentlerni çoq kere tenbileyedi.
Qırımda insanlarnı qorçalamaq kerek
Seitosman Karaliyev, qırımtatararğa qarşı onlarca memuriy davada işirak etti. O tüşüne ki, "böyle vaqialarda qanun işlemey", amma makeme oturışlarına ketmege devam ete.
"Adiy olmağan vaziyetlerde bir şey bilmeyeni içün insan telâş duymağa başlay. Men eminim ki, böyle imayeciler mektebi pek faydalı oldı", — dep Karaliyev ayttı.
Aynı zamanda Süleymanov Qırımdaki şimdiki "makemecilerge añlattıra" bilecegine inanmay, amma vatandaşlarının taqiplerinen passiv bir şekilde mazlum olmağa istemey.
"Makemeciler insanlardır. Olar eşiteler, köreler ve añlaylar. Amma olarğa bir şey añlatmaq faydasızdır, olar içün bu tek bürokrat işidir. insanları 20 senege tevqif eteler. Olar içün 30 biñ rublelik ceza ya da 10 künlik tevqif nedir? Politsiya protokol tizdi, makeme onı bastı ve tasdıqladı. Makemecige deliller ve sebepleri añlatıp, politsiya ya da FSBniñ versiyasını şübe etmek mümkün. Tutulğan ve qabaatlanğan insanlarnı "terrorcı" ya da "aşırıcı" statusından azat etmek istegi ketmege, azırlanmağa, yazmağa, oqumağa, diñlemege küç bere", — dep qayd etti o.
Aynı zamanda Gemeci inana ki, rus adliyesi yarımadanıñ sakinlerine adaletsiz ükümlerini çıqarmağa devam eter ve yaqın kelecekte bbu deñişmez. Amma qayd etti ki, Qırımda insanlarnı qorçalamaq kerek.
«Bütün müessiselerge hitap etmeden halqara müessiselerge hitap etmek mükmün degil. Bizim esas maqsadımız, o yerge hitap etmektir”, — dep qoştı o.
Telegram, Viber ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız