Boş aynıñ 13-ünde Bazarertesi künü dissident, qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq mebusı Mustafa Cemilev 80. doğğan kününi qayd ete. Qırımğa sürgün etilgen öz halqını qaytarmaq içün soviet sistemasınen küreşe edi, 15 sene rus lagerlerinde keçirdi, itiraz bildirmek içün 303 kün açlıq çekti. 2034 senesine Kreml rejimi oña Qırımğa ketmege yasaq etti.
Mustafa Cemilev, Suspilne Qırımğa büyük intervyu bergende yarımada işğalden azat etilecek soñ Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen dostane munasebetleri, "Azovlılar"nıñ deñişmesi, rus diktatorı Volodımır Putinnen laf ve mudafaa naziri Rustem Umerovğa nasıl tevsiye bergenini añlattı.
— Lafımıznı Qıırm mevzusınen başlayıq. Ya siz patlamalarnen videolarnı baqıp seyir etesiñizmi?
Bu, körgenim şeylerden esastıt. Farqlı duyğularnı yarata. Duşmannen işdeşilk yapqan insanlar ve işğalciler pek eyecanlanalar. Esas qısmı — birinciden men bizim vatandaşlarımız aqqında laf etem, — olar quvanalar, hayırlaylar.
— Yani olarnı bu qorqutmay degil, ilham beremi?
Ebet. Çoq insan qorqaı edi ki, Ukraina Qırım aqqında unutacaq, cenk bitirmek içün Qırımnı Rusiyege bermege añlaşmağa başlaycaqlar. Amma bu patlamalarnı körgen soñ, mudafaa naziri Rustem Umerov olğan soñ bu qorqular yoq oldı ve insanlar ilham aldılar.
— Soñ vaqıtlarda patlamalar çoqlaşqanı aqqında ne tüşünesiñiz?
Men bellesem, patlamalar daa sıq olmalı. Yaqın kelecekte, belki, bizim toprağımızğa Qırımğa basacaqmız. Elbette, tarihnı iç kimse bilmey. Bilgen olsa edim de, aytmaz edim. Amma Qırımda olacağımızı bilem, bu mıtlaqa olacaq, bu prezidentniñ deñişmegen nazar noqtasıdır. O açıq-aydın tarzda ayttı ki, Qırım ve ukrain topraqlarınıñ soñ kvadrat metri işğalden azat etilmeden evel cenk bitmeycek. Ve işğal etilgen topraqlardaki insanlar bunı pek yahşı añladılar ve azırlanmağa başladılar. Böyle sualler çoq: "Mında arbiy areketler başlaycaqmı? Ne yapmalımız?". Biz ruslar degilmiz, biz içtimaiy obyektlerge ateş açmaycaqmız. Anda tahminen 160 arbiy obyekt bar, olardan uzaqta oluñız! Bazıları aytalar ki, ceennem de olsun, amma Qırım Ukrainağa eñ tez şekilde qaytsın. Böyle fikirler de bar.
— Keçkende malümat yayınlandı ki, bizim ukrain Qırım Platforması kibi Rusiye "Qırımnıñ dostları halqara klubı"nı teşkil etecek. Bu neni köstere ve Ukraina, Qırımnı işğalden azat etüv mevzusına halqara cemaatnı celp etip, toplaya bildimi?
Rusiyeniñ ittifaqdaşlarınıñ sayısı pek küçük: Şimaliy Koreya, İran. Bazı vaqialarda Rusiyeden uzaqta olmağa tırışqan Venezuella da. Böyle "klub"nıñ keleceki yoq ve er kün azlarını sayısı azlaşacaqtır. Haqlara meydançıqlardaki saylavlar, olarnı destek etkenleri kösterdi. Rey bermegenler aqqında daa çoq tüşünemiz. Men şunı hatırlayım: çiçek ayınıñ 7-sinde Zelenskıy musulman askerlerine İftar bergende o söz aytqan soñ men de nutuq ayttım. Anda çoq musulman ülkesinin vekilleri ediler. Ve men aytam ki, men din alimi degilim, musulman uquğınıñ bütün hususiyetlerini bilmeyim, amma adiy musulman olaraq bilem ki, yahşılıq ve yamanlıq, tecavuzcı ve feda arasında tarafsızlık olmaz. Bitaraf olmaq, günadır. Men tüşünem ki, bitaraf ülkelerniñ sayısı da azlaşacaq, Ukrainanı destek etkenlerniñki ise çoqlaşacaq.
"Endi bile edim ki, kiçik aynıñ 24-üniñ sabası ateş açacaqlar"
— Ya siziñ içün büyük cenk, beklenilmegen bir şeymi oldı?
Yoq. Biz bekley edik, Rusiyeniñ Qırımda toqtamaycağını ayta edik bile. Ve Ukrainanıñ topraqlarına kelecek ücümi içün Qırımnıñ esas meydançıq olacağını ayttıq. Yazıp ki, bizim sözlerimiz kerçekleştiler.
— Qayda birinci patlamaları duydıñız?
Mında edim, amma endi bile edim ki, kiçik aynıñ 24-üniñ sabası ateş açacaqlar. Biz azırlanmadıq. Biz Prezident Ofisinen bağlandıq. Prezidentniñ bir ricası bar edi, birinciden "Bayraqtar"lar, silâ teminatı aqqında añlaşmaq. O zaman biz Rustem Umerovnen kettik. Menim daa bir vazifem bar edi, cemaatnen çalışmaqtır. Anda bir qaç afta devamında yayınlamalarda iştirak ete ve ne olğanını añlata edim.
— Ecnebiy ortaqlarıñıznen laf etkende olar, ayrıca birinci künlerde Ukrainanıñ dayanacağına inana edilermi?
Çoqusı allarda elbette, Ukrainanı destek ettiler. Amma şu kibi laflar da bar edi: "Siz ğalebe qazanmaycaqsıñız, bu büyük bir ülkedir, nasıldır razılaşma tapmaq kerek". Ğarbiy ülkeler ve Amerika bu cenkni destek eteler, dep bazıları qabaatladılar. Nasıl destek eteler? Ukrainağa silâ bereler. Men şunı aytam: "Aytqanıñıznı añlaysıñızmı? Silâ olmasa edi, nasıl qarşılıq kösterir edik?". Hatırlattım ki, keçkende Kemal Atatürk te bir qaç ülkenen cenkleşken edi. O zaman Kemal Atatürk yanına kelip şunı aytsa ediñiz: "Biz ğalebe qazanmaycaqmız, bu tür ülkelerge qarşı, olarnen añlaşayıq, işğal etilgen topraqlar olarnıñ ellerinde qalsın". Atatürk sizge ne aytar edi? Siz ne aytar ediñiz? O şunı aytar edi: "Şu telâşçını asıp öldüriñiz". Bizde de aynı. Kerçekten de biz insanlarnı asıp öldürmeymiz, amma nazar noqtamız açıq-aydındır.
— 2014 senesi baarde Putinnen laf ettiñiz. O zaman bu insan aqqında ne tüşündiñiz?
Adetince, menden şunı soray ediler: o normal bir insanmı degilmi? Men onen körüşmedim, tek telefon vastasınen laf ettim. Çoq nazik söz mana ayttı. Hasta ruh olaraq tanına bilgen çoq şey ayttı maña. Misal içün, men oña çoq sene ve asırda büyük bir hata yapqanını ve ülkelerimiz arasında munasebetlerni bozğanını ayttım. Şunı ayttım: "Askerleriñizni bizim topraqlarımızdan ecelen çıqarmalısıñız". O ayttı ki, dört kün içinde referendum olacaq ve qırım halqınıñ fikirlerini ögrenecekmiz. Men ayttım ki, bu qanunsız bir referendum ve o ukrain qanunlarına, halqara uquqqa qarşıdır. O apansızdan şunı ayttı: "Amma Ukraina da Sovyet birliğine qanunsız olaraq kirdi". Toqtañız, muqtaqil bir ülkege iç bir iddiañ olmağanını tasdıqlağan çoq añlaşma tizdiñ.
“Matbuatqa Putin bir şey, maña başqa şey ayttı"
Menimce, qırımtatar halqınıñ hayırhaqlığını ya da tarafsızlığını istedi. Onıñ böyle ifadesi bar edi: "Zorbacısızlıq printsipine riayet etken belli bir insansıñız. Men ümüt etem ki, Qırımda qırımtatarlar ve bizim askerlerimiz arasında iç bir çatışma olmaz". Eñ meraqlı şey böyledir: aynı kün o bildirdi ki, Qırımda onıñ ordusu yoq. Matbuatqa Putin bir şey, maña başqa şey ayttı. Ayttım ki, biz Ukraina vatandaşları olaraq devletimizniñ yapmağa qarar bergen şeylerni yapacaqmız. O zaman emin edim ki, Kıyivden böyle duyulır: "Vatandaşlar, silâ alıñız! Ülkemiz telükesizlikte!". Qırımda çoqusı buna azırlana edi. Eger böyle çağıruv olsa edi, qırımtatarlarnıñ o zaman silâsı yoq edi. O zaman 2014 senesinden evel Qırımda böyle nazar noqtası bar edi: Ukrainanıñ topraq bütünliginiñ esas telükesi, qırımtatarlar ola bilirler. Ve bu terrorcılar, muhtariyetniñ Yuqarı şurasını zapt etkende anda 130 insan bar edi, Aqmescitten tahminen 20 kilometr uzaqlıqta terrorcılıqnen küreşken "Alfa" bar edi. Ne içün iç bir şey yapmağanlarını soram. Olar açıq aydın şekilde cevap berdiler ki, emir almadılar ve olarnıñ esas vazifesi, qırımtatarlarnıñ separatist fikirlerinden qorçalamaq edi.
— Putinniñ tek Qırım ve Donbas işğal etmeycegini, tolu miqyaslı tecavuz yapacağını o zaman tüşündiñizmi?
İşğal etilgen topraqlarnı Rusiyege qoşmaq içün o qadar yamanlıq yapacağını kimse tüşünmedi. Men tüşüne edim ki, olar 2008 senesi Gürcistanda kibi (Abhaziya ve Cenübiy Osetiyanı ayırdılar ve anda qoqla cumhuriyetlerini ilân ettiler) yapa bilirler. Amma topraqlarnı zapt etken soñ Qırım topraqlarında "batırılmaz uçaq taşıyıcıları"nı yaratmağa başladılar ve er şey añlaşıldı. Birinciden, biz bekle edik ki, olar derhal yapma gölüne ketecekler ve Mudafaa nazirliginde o toprağımız ne qadar qorçalanğanını er vaqıt soray edim, çünki o yerden ücüm ola bilir. Meni inandırdılar ki, anda er şey yahşı, amma ögrendik ki, o qadar yahşı degil edi. Men bellesem, cenkten soñ bunı ögrenirmiz.
— 2022 senesi baar mevsiminde biz Türkiyege berıp, "Azovlılar"nı azat etüvnen bağlı aytışmalarda iştirak ettiler. Anda kerçekten de ne oldı? Ve kim ve ne teklif etti?
Anda men Erdoğannıñ baş mesleatçısı İbrahim Kalınnen körüştim. Men muracaat etik - bir şey yapıñız! Men ayttım ki, komandanlardan biri ve bir qırımtatar adamından video çıqarıldı, olar Erdoğanğa hitap etmege rica ettiler. Ve biz bu muracaatlarını tezce türkçe tercime etip, Erdoğanğa yolladıq. İbrahim Kalın ayttı ki, Mariupoldan askerlerimizni çıqarmaq mevzusında Şoyğunen (Rusiye mudafaa naziri Serhiy Şoyğu — müar.) eki kere laf etti, amma o red etti. Teslim olsunlar, dep ayttı. Tek o zaman olarğa normal munasebetlerni söz eteler. İbrahim ise şunı ayttı: "Siz añlaysıñızdır, iç bir baş komandan teslim olmağa emir etmeycek. O yerden ketsinler ve arbiy hareketlerde iştirak etmesinler. Türkiye olarnı tutmağa söz bere, İstanbul körfezinde azırlanğan gemi bar, biz Berdânskqa ketermiz, türk nezareti astında Mariupoldan avtobuslarımıznen olarnı ketirirmiz". Amma ruslar red ettiler.
— Türkiye, qırımtatarlarnı destek etkenini açıkça bildire. 2022 senesi Ukraina, Türkiye ükümetinen köçken qırımtatarlar içün mesken aqqında bir añlaşma imzaladı ve 2022 senesi kiçik ayda qurucılıq işleri başlanacaq edi. Bu leyhanıñ vaziyeti nedir?
Anda tek 500 daire degil, cami de qurulacaq edi. Bu cami qurmaq içün topraqnı özümiz qıdıra edik. O zaman bizge onı Renat Ahmetov (ukrain zengin adamı, sabıq Ukraiba halq mebusı — müar.) bağışladı. Kıyivde topraqnı qıdıra ediler, çünki dairelerniñ anda olmasını istediler. Çünki işğalden soñ qıtaviy Ukrainağa köçken qırımtatarlarnıñ çoqusı Kıyivge köçti. Qıymetlendirüvlerimizge köre, tahminen on biñ insan ve çoqusınıñ evge ihtiyacı bar. Amma Herson ve Mıkolayiv vilâyetlerinde bu 500 daire qurmağa qarar berdik ve cenk başlandı.Şu anda bu leyha toqtatıldı ve bu tür areketler yapmaq telükelidir. Amma bu leyha, kün mevzularından çıqaılmadı da. Qara künler keçken soñ qurucılıq başlaycaqtır.
— Kiçik ayda Rusiye Qırımnı işğal etilmesinden 10 sene keçir. Anda soñ kere ne zaman ediñiz?
2014 senesi çiçek ayınıñ 19-ında men Yuqarı şuranıñ sessiyasına kettim. Er afta o yerge bardan edim, amma memuriy sıñırda maña qarar oqudılar. Migratsiya hızmetiniñ qaçıncıdır qaidesiniñ esasında 5 senege Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarına ketmemni yasaq ettiler. Sadece metin, anda imza bile yoq edi. Men şunı ayttım: "Ne içün maña Rusiyege ketmege yasaq ettiñiz? Kolımadan azat etilgen soñ men o yerge ketmez edim, siziñ Putinniñ daveti olmasa edi. Men o yerge ketmege planalaştırmam". Olar ise şunı ayttılar: "Qırım de Rusiyeniñ toprağıdır". O zaman olarğa ayttım ki, eger 2019 senesine qadar mında olmağa tüşünseñiz, olar bütün optimistler olurlar. O zaman men böylece tüşüne edim.
"Eger men ölsem, Qırımda meni defin etmege izin bermeycekler"
Bundan soñ advokat Polozov (qırım advokatı Mıkola Polozov — müar.) yardımınen men ögrendim ki, 2019 senesi olar yañı qarar berip, daa 15 senere yani 2034 senesine qadar Qırım topraqlarına ketmege yasaq ettiler. Añlaşılır ki, 2034 senesine ne men, ne Putin yaşaycaqmız. Amma mında böyle hususiyet bar: sovietniñkilerine kibi rus qanunlarına mücibi, topraqqa ketmege yasaq etilgen insanlar ölecek soñ da o yerge ketemez. Yani eger men ölsem, Qırımda meni defin etmege izin bermeycekler. Men ise öz toprağımda ölmege ve defin olmağa isteyim. Bunıñ içün aşıqmaq kerek.
— İşgalden soñ yani 2014 senesinden soñ bazı qırımtatarlar, duşmannıñ tarafına kettiler. Hainlik yapqan insanlar çoqmı edi?
Bilesiñizdir, Yanukovıç (Ukrainanıñ dörtünci prezidenti Viktor Yanukovıç — müar.) devrinde anda idare aparatı qırımtatarlardan "temizlendi". Meclisnen çalışqan ya da Meclis tarafından teklif etilgen er kes, işten çıqarıldı. Çoqusı allarda olarnıñ yerlerine ruslar, amma farqlı sebeplerden Mecliske qarşı olğan bazı qırımtatarlar da kelidler. İşgalden soñ tamam bu insanlar, duşmannen faalca işdeşlik yapmağa başladılar. Olar çoq degil, olar bizim sicilimizde kirsetildi. Olarğa qarşı cinaiy davalar açıldı, ve olar ceza almalılar. Amma biz qan istemeymiz, repressiyalarnı istemeymiz, buña köre duşmannen işdelik yapqan insanlar içün eñ aqıllı şey, biz kelmeden evel Qırımdan acelen çıqmaqtır. Ve bizim olarnı tapamamız içün böylece qaldırıp, gizlemek. Çünki Putin rejimini deñiştirecek soñ biz Rusiyenen işdeşlik yapqan insanlarğa bizge bermesini talap etecekmiz. Men bilem ki, olardan çoğu Krasnodar krayında ev qıdıra, ketmege mecbur olağacaqlarını belki endi añlaylar. Amma 2014 senesi duşmannen işdeşlik yapqan insanlarnıñ sayısı artmadı. Çünki cemaat tarafından bu insanlar tanınmaylar. Misal olaraq olarnı toylarğa davet etmeyler, cenazelerde olarğa yaqınlaşmaylar, olarnen selâmlaşmaylar, olarnen bir masa başına oturmaylar. Böyle ittiraz sebebinden olarnıñ sayısı artmaz.
— Siz, ukrain parlamentinde eñ çoq zaman olğan qırımtatarlarnıñ vekilisiñizdir. Eñ müim işleriñizden qaysını añlata bilirsiñiz ve ne yapamadıñız?
Men çoq sene "Sürgün etilgen insanlarnıñ aqlarını qaytaruv aqqında" qanunnıñ berilmesi içün çalışa edim. Onı bir qaç kere baqtılar. Hatırlayım ki, 2012 ya da 2013 senesi men onı taqdim etken ve söz aytqan soñ kommunizm fırqasınıñ lideri Sumonenko (Ukraina Mokmmunizm fırqasınıñ Merkeziy Eyyetiniñ birinci kâtibi — müar.) söz ayttı. O añlattı ki, qırımtatarlar Stalinge minnetdarlı olmalılar, oña altın eykelini qurmalılar, çünki o er kesni atıp öldirmedi, sadece sürgün etti. Ve mebuslarnıñ qısmı oña alğışladı. Kerçekten de Halq areketiniñ bir vekili söz aytı: "Men gururlanam ki, men qırımtatarlarnıñ sürgünligini idare etken generalım. Ve birazdan ukrain milletçileri tarafından atılğan köpek kibi esir etildi. Ve bizim qırımtatar qardaşlarımız içün nasıldır intiqam aldılar". Parlamentte vaziyet böyle edi. Saylav başlağanda qarar tasdıqlanmadı ve tek 2014 senesinden soñ bu qanun tasdıqlandı. "Tarihiy toponimiyanı qaytaruv aqqında" qanun tasdıqlamadıq. Bu, qırımtatar halqınıñ pek müim bir şeydir. Çünki sürgünlikten soñ er bir 1118 meskün yerniñ adı ruslaştırıldı.
"Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında" qanun tasdıqlasalar, bu büyük bir ruhiy detsek olur"
Qırımtatarlarnıñ aqlarını qaytarmaq içün kerekli vesiqalarnıñ çoqusı, işğalden soñ imzalandı. Birinciden bu, 2014 senesi saban ayınıñ 20-sindeki "Qırımtatar halqınıñ kefaletleri aqqında" qarardır. Anda açıq aydın yazıldı ki, Qırımnıñ tamır halqınıñ Ukraina devleti çerçivesinde özüni tanıma aqqı bar. "Tamır halqları aqqında" qanunınıñ berilmesini 30 senedir bekley ve küreşe edik ve muvafaqiyetsiz edik. Amma Zelenskıynıñ teşebbüsinen o berildi. Şu anda ise bizim fikrimizge köre mıtalaqa imzalanmalı olğan daa bir qaç vesiqa bar. Bu, "Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında" qanun ve Ukraina Qanunnamesiniñ 10. bölügine deñişmelerni kirsetmek kerek. Anda Muhtar Cumhuriyeti aqqında söz aytıla. Farqlı qorqular bar edi, qırımtatarlar ükümdar olacaqlar dep. Amma anda iç bir ükümdarlıq yoq. Tek bir istegi, muhtariyetniñ toprağında devlet tilinen aynı seviyesinde qırımtatar tilini ekinci til olmasıdır. Bundan ğayrı, struktura vekilliklerinde ve akimiyetniñ başqa pıtaqlarında 33%li kvota qırımtatarlar içün esapqa alınır. Şu cümleden bu, 2021 senesi Avrupa parlamentiniñ rezolütsiyasında bar edi. Anda açıq aydın yazıldı ki, Aropa Eyyetine kirmek içün Ukraina bu tür qanunlarnı tasdıqlamalı. Qanunnamege deñişmelernen zor olur, çünki qanunlarğa köre cenk devrinde Qanunname deñiştirmek yasaqtır. "Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında" qanun tasdıqlasalar, ayrıca Qırımğa ordumız qaytmadan evel bu büyük bir ruhiy detsek olur.
— Nazir Rustem Umerov aqqında sual bermege isteyim. Bundan evel o, siziñ tanımıñızda çalışa edi, şu anda ise nasiat almaq içün sizge muracaat etemi?
Ebet, o yanıma kele. "Siz meni işten çıqarmadıñız, men sizniñ yardımcıñızım", dep ayta. Mesleatlaşmağa kele. Keçenlerde şunı ayttı: "Bizimkiler Qırımğa kirecek vaqıt men nazir vazifesinden çıqarım ve silâ alıp keterim. Başqa bir yerde olğanda öz toprağıma insanlarnı ölmege yollamam". Men ise oña şunı aytam: "O zaman Zelenskıy de ve bütün nazirler silâ alsınlar. O zaman ne olur? Sen, nazir olaraq, ğayıplarnıñ sayısı az olması içün böyle bir plan tüşünip çıqarmalısıñ". – "Yoq, ahlâqiy ceetten bunı yapamam". Men ise "Yahşı, o zaman men yanıñda olurım" dep aytam.
— Qırım nasıl qaytarılmalı?
Birinciden, bütün arbiy noqtalarnı yoq etmek dep, bizde strategiya bar edi. Olarnıñ sayısı tahminen 160: çeşit türlü bazalar, garnizonlar. Men bellesem, tış dünyanen bütün bağlarnı bozmaq kerek, yani Qırım köprüni ve Qırımdan topraq yolunı yoq etmek kerek. Rus ordusı saylaycaq: ya esirlikke teslim olmaq ya da "Kobzonğa" ketmek. Özü özeniniñ başqa yalısına da tehnika ve askerlerni ketire bilirmiz. Kahovka GEStaki patlama çoq şey bozdı, çünki anda bütün yer büyük bir bataqlıq oldı. Amma men bilem ki, anda Özüniñ sol yalısında platsdarm yaratıla. Amma şu anda Özüniñ başqa yalısına tehnika ve askerlerni ketirmek, pek büyük masraftır. Biz buña qarşımız.
— Siz ufaq bala olğanda aileñiz Qırımdan sürgün etildi, buna baqmadan Qırım içün ve qırımtatarlarnıñ qaytmaları er vaqıt küreşesiñiz. Bu küç bergen ve ilham bergen şey nedir?
Men sadece öz borcumnı yapa edim. Nazar noktam böyle: şahsiy neticelerge baqmadan öz borcuñnı yap. Men açıkça aytayım: men tüşünemedim ki, ayatımda Vatanına qayta bilirim. O zaman 1980 seneleri çoq laf ettiler ki, hayatta o yerge qaytamamız, bunıñ içün Qırım içün küreşecek kelecek nesilni azırlamaq kerek. Başqa bir şey oldı. Soviet akimiyeti yoq oldı, biz ise Vatanımızğa qayttıq. Maña "siz Qırımnı asla azat etmeyceksiñiz" dep aytsa ediler, men öz işini yapmağa devam eter edim, çünki bu menim borcumdır. Öz borcuñnı yapmasañız, özüni normal bir insan olaraq duymazsıñ. Kerçekten de soviet devrinde dissidentlerniñ çoqusınıñ nazar noqtası aynı edi. Biz bir yerde toplanğanda şunı ayta edik: "Dostlar, bizim ümitsiz işimizin muvafaqiyeti içün açeyik!". Er kes, öz ğayretlerine ve imkânlarına köre adım yapa edi. Kerçkenten de er kesniñ aynı dayanıqlığı yoq. Bazıları birinci müddetten soñ tarafqa kettiler, bazıları ise ekinci müddetten soñ, bazıları ise soñuna kettiler.
Telegram, Viber ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız