Cenk ve işğal Qırımnıñ ekosistemlerine, hususan Qara deñizniñ vaziyetine ve tatlı suvğa irişimine tesir etmege devam ete. Deñiz müitiniñ kirlenüviniñ aqibetleri on yıllar devamında duyula bile, ve suv anbarlarınıñ suv yedekleriniñ eksilüvi yarımada ealisini telükege oğrata bile.
Qırımtatar resurs merkeziniñ biologik ilimler doktorı Pavlo Ğoldin ve NaUKMA tabiat ilimleri fakultetiniñ dekanı Yevgen Hlobistov bu aqqında bildirdiler.
Pavlo Goldinniñ aytqanına köre, Qara deñizdeki vaziyetke em arbiy, em de arbiy olmağan faktorlar tesir ete. 2022 senesiniñ tam bir istilâsınıñ başında Qara deñiz delfinleriniñ ölümi qayd etildi, hususan Türkiye yalısında.
Alimniñ aytqanına köre, 2023 senesi Qara deñizniñ şimaliy-ğarbiy qısmınıñ vaziyetine Kahov divarınıñ bozuluvı tesir etti. Suvnıñ çoqusı deñizge tüşti, bu ise toksik küçük suvuq ösümlikleriniñ çoğaluvına yol açtı.
Çiçeklenüv Kaşov divarı patlağan soñ pek küçlü edi, şimdi ise çiçeklenüv daa sıq ve daa küçlü tekrarlana. Onıñ içün bütün deñiz ayvanlarınıñ, şu cümleden delfinlerniñ, zeerlenüv telükesi bayağı arta, — dep Pavel Ğoldin qayd etti.
Daa bir sebep, 2024 senesi ilk qış ayında yüz bergen tanker qazası oldı. Goldinniñ aytqanına köre, o, Qırım, Kavkaz ve Qara deñizniñ şarqiy qısmınıñ suvlarını bayağı kirletti. Bir qısmı alâ de deñizde ve suv altında qalıp, plâjlarğa tüşe.
Bu felâketniñ aqibetleri eñ azından 20 yıl devamında duyulacaq, — alim dedi.
Deñiz ekosisteması, batqan gemiler ve silâlardan da zarar köre. Goldinniñ aytqanına köre, toksik maddeler, patlayıcı maddeler ve metallar deñiz müitine tüşe, mında olar canlılarnıñ organizmlerinde toplaşa bile.
Tek mikrob mahsulatı degil de, diger toksik maddeler de çıqarıla, meselâ, silâ, patlayıcı, çeşit metallar. «Olar deñiz müitine kire, canlılarnı aşay, olarnıñ bedenlerinde qala ve aynı zamanda çeşit toksik tesirlerge yol açalar», — dep alim añlattı.
Yarımadanıñ tatlı suv yedekleri ayrı bir problem olaraq qala. Qırımnıñ suniy suv anbarlarınıñ umumiy tehnikiy kölemi tahminen 334,2 mln m3 teşkil ete. Şimaliy-Qırım kanalınıñ işi toqtatılğan soñ suv anbarlarınıñ orta tolulığı 50-80% teşkil ete, dep qayd etti Yevgen Hlobistov.
Onıñ aytqanına köre, suv anbarlarınıñ 80% tolu olğanda, bu miqdar ealiniñ ratsional istimalına ve içtimaiy, sanayı ve köy hocalığı ihtiyaclarına yete.
Aynı zamanda, ekspert qayd etti ki, suv resurslarınıñ vaziyetini tam olaraq qıymetlendirmek qıyın, çünki havuzlarnıñ suvlılığı ve ayrı suv anbarları arasında suvnıñ bölüvi belli degil. Suvnı olarnıñ arasında keçirmege imkân olsa da, ayrı suv anbarlarınıñ bozulması yerli suv qullanuvına telüke ola bile.
Suv anbarlarınıñ umumiy miqdarı 200 million kubometrden az olsa, tatlı suv qullanğan eali içün ciddiy telüke ola bile, — Hlobistov dedi.
